Turks leger vreest intenties AK-regering

Het Turkse leger, vanouds beschermer van het seculiere stelsel, voelt zich in de verdrukking. Volgens premier Erdogan vormt de macht van het leger een gevaar voor de democratie.

Premier Erdogan (links), president Gül (midden) en stafchef generaal Basbug (rechts) deze week tijdens een zitting van de Nationale Veiligheidsraad in Ankara. Regering en leger zitten op een ramkoers. (Foto AFP) Turkish President Abdullah Gul (C), Turkish Prime Minister Tayyip Erdogan (L) and Chief of Staff General Ilker Basbug (R) hold a National Security Council (MGK) meeting with military and civilian leaders in Ankara on June 30, 2009. Turkey's civilian leaders met with top generals amid growing tension over an alleged military plan to discredit the Islamist-rooted government and moves in parliament to curb the army's powers. The meeting of the National Security Council was expected to focus on what the army chief has described as a "growing and organised" smear campaign against the staunchly secularist military. AFP PHOTO/Presidential Press Service handout/Murat Cetinmuhurdar ---RESTRICTED TO EDITORIAL USE--- AFP

De brigadegeneraal buiten dienst wil wel praten, maar niet over de telefoon. „Het is gevoelige materie”, heeft Haldun Solmazturk aangedrongen vanuit zijn kantoor in de Turkse hoofdstad. Het nieuws deze ochtend rechtvaardigt zijn voorzichtigheid. Een oud-collega, een kolonel, is in de vroege uren gearresteerd op verdenking van het smeden van een samenzwering tegen de regering van premier Tayyip Erdogan. De boodschap van die arrestatie aan het grote publiek is volgens Solmazturk niet mis te verstaan: „Waag het niet deze regering uit te dagen. Iedereen kan nu worden opgepakt, zelfs hoge militairen. De impact hiervan is gigantisch: we stevenen af op een eenpartijstaat.”

De gepensioneerde generaal kan zich niet herinneren dat het militaire establishment de afgelopen halve eeuw eerder zo in de verdrukking zat als nu. Het is niet alleen de arrestatie van de kolonel die hem zorgen baart. Het is niet alleen de beschuldiging van een militaire samenzwering tegen de regering van de gelovige AK-partij, die de legerleiding de afgelopen dagen dwong tot persconferenties en spoedbezoeken aan de premier. Wat de generaal werkelijk verontrust is de opeenstapeling van verdachtmakingen. „Er is sprake van een structurele en systematische ondermijning van het leger, de hoeder van ons democratische systeem.”

Het nieuws van de afgelopen dagen verraadt dat de machtsverhoudingen in Turkije snel veranderen. Sinds de oprichting van de Republiek Turkije in 1923 geldt het leger als beschermheer van de grondwet die de scheiding van godsdienst en politiek bewaakt. Sindsdien stootte het leger viermaal een regering uit het zadel die een gevaar zou zijn voor die seculiere grondbeginselen. Volgens de officiële lezing gebeurde dat altijd met goedkeuring van het volk, gestaafd door opiniepeilingen die laten zien dat overgrote deel van de Turken het leger ziet als het meest vertrouwenswaardige instituut in het land.

Premier Erdogan draaide het de afgelopen dagen om. De macht van het leger vormt volgens hem het grootste gevaar voor de Turkse democratie. Zijn partij joeg vrijdag in het holst van de nacht een wet door het parlement die vervolging van militairen door civiele rechtbanken mogelijk maakt „tegen coups en coupplegers”. De rechtvaardiging daarvoor was een uitgelekt document waarin gewag gemaakt wordt van een militaire samenzwering tegen de regerende AK-partij en de islamitische beweging van de prediker Fethullah Gülen. Met behulp van de nationalistische media zou de gisteren gearresteerde kolonel het volk hebben willen bewegen tot het afzetten van de regering.

De regeringsgezinde pers pakte groot uit met de onthulling. Een kopie van het „Plan ter bestrijding van Islamitisch Fundamentalisme” kwam terecht bij de krant Taraf, die bekendstaat om zijn afkeer van het leger. „Er is een lange geschiedenis van staatsgrepen in dit land en dit actieplan vormt daarop geen uitzondering”, zegt de redactiechef bij Taraf, Yildiray Ogur. „Het idee dat het leger onze democratie beschermt is achterhaald. Er zijn nog wel mensen die daarin geloven, maar het worden er steeds minder. De mensen willen nu echte democratie, zonder bemoeienis van militairen.”

Wie beschermt de wil van het volk: het leger of de democratisch gekozen regering? Het gelijk van het leger dat altijd handelde in naam van Mustafa Kemal Atatürk, is minder vanzelfsprekend geworden. Volgens generaal Haldun Solmazturk kan die trend enkel leiden tot „sultanisme zoals we kenden onder het Ottomaanse Rijk”. Hij spreekt die woorden gezeten onder een portret van Atatürk, het symbool van het moderne Turkije waarvan belediging nog steeds strafbaar is. De generaal ziet de verhevigde regeringsaanval op het leger in lijn met de aanval op de vrije pers, zoals de belastingsaanslag van 800 miljoen dollar tegen de kritische Dogan-mediagroep. Hij noemt de benoeming van regeringsgezinde rectoren op universiteiten en pro-AK-rechters bij het Constitutionele Hof. Bovenal ergert hij zich aan het zaaien van angst voor samenzweringen en duistere complotten.

Twee jaar geleden kwamen de eerste onthullingen over een ondergronds nationalistisch netwerk, dat de naam Ergenekon kreeg. Ergenekon zou verantwoordelijk zijn voor talloze bomaanslagen, onopgeloste moorden, verdwijningen en een plan om de AK-partij te onttronen. Sindsdien zijn tientallen politici, academici, activisten en militairen opgepakt en vastgezet als ‘staatsgevaarlijk’. Dagelijks laten de Turkse nieuwszenders beelden zien van buitgemaakte handgranaten en geweren, of opgravingen van vermeende slachtoffers van Ergenekon.

„Ik sluit niet uit dat er individuen rondlopen met boze bedoelingen”, zegt Solmazturk. „Maar het is onmogelijk dat er een organisatie bestaat die zoveel mensen met zulke diverse belangen bijeenbrengt. Sommigen zitten al anderhalf jaar vast, zonder dat iemand heeft uitgelegd wat die organisatie precies is. Waar zijn de bewijzen? Dit is een heel effectieve manier om af te rekenen met mensen die de regering niet goedgezind zijn.”

Het indammen van de macht van het leger is een van de eisen die de Europese Unie kandidaat-lid Turkije heeft opgelegd. De militairen vrezen dat met het oog op groeiende weerzin tegen Turkse toetreding in veel EU-landen, de regering-Erdogan het leger als doelwit heeft gekozen om opnieuw indruk te maken in Brussel. „Deze regering gebruikt Europa voor haar eigen politieke doeleinden. Minder macht voor het leger, zoals Europa eist, gaat niet gepaard met meer macht voor media, oppositie of onafhankelijke rechtspraak. Juist het tegenovergestelde gebeurt. Het machtsevenwicht in dit land raakt uit balans, maar Europa houdt zich stil.”