Ogen van de wereld zijn weg

Rusland ziet waarnemers na de oorlog van augustus vorig jaar als lastpakken.

De Veiligheidsorganisatie OVSE vreest dat opnieuw oorlog in de regio uitbreekt.

Ravage in het dorp Tbet in Zuid-Ossetië. Daar vielen vorig jaar augustus slachtoffers bij het conflict tussen Georgië en Rusland. (Foto AFP) Picture taken on June 16, 2009 shows a South Ossetian soldier standing near a burnt-out building and wrecked cars in Tskhinvali. Britain, France, Germany and the United States condemned Russia's decision to veto an extension of the mandate for the UN's observer mission in Georgia. AFP PHOTO / KAZBEK BASAYEV AFP

Nog zo’n tweehonderd internationale waarnemers te gaan en dan zijn, tien maanden na de oorlog in augustus 2008, ook de laatste ogen en oren van de wereld in het nog altijd instabiele Georgië verdwenen. Eén voor één ruimen de missies het veld. Onder aanmoediging van Rusland, dat ze liever kwijt is dan rijk.

Dinsdag liep het mandaat af van de laatste leden van de OVSE-missie in Georgië. Rusland, een van de 56 leden van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa, blokkeerde maandenlang een verlenging. De OVSE neemt op basis van consensus besluiten. Dus konden de twintig militaire waarnemers vertrekken.

Hoop op een doorbraak op het laatste moment, bijvoorbeeld op het Griekse eiland Corfu waar de OVSE zaterdag bijeenkwam, was er niet. „De Finse minister Stubb van Buitenlandse Zaken zei onlangs nog met klem dat de kwestie zou worden opgelost”, zegt Kaukasusexpert Lawrence Sheets van de denktank International Crisis Group. „Maar de missieleden hadden hun afscheidsfeestje toen al gehouden.”

Nog eens tweehonderd civiele waarnemers van de OVSE – sinds 1992 in Georgië – hadden een half jaar daarvoor al te horen gekregen dat ze niet langer welkom waren. Ook hier blokkeerde Rusland, als enige OVSE-lid, verlenging van de missie. Halverwege deze maand maakte Rusland, wederom met een veto, ook nog een eind aan de waarnemersmissie van de VN in Georgië. Die was met 129 militaire waarnemers al sinds 1993 actief, vooral in de separatistische Georgische regio Abchazië.

De enige internationale waarnemers die als gevolg hiervan vanaf vandaag nog in Georgië zijn, zijn die van de EU, volgens een afspraak uit de door de EU geleide vredesonderhandelingen na afloop van het conflict vorig jaar. Hun mandaat loopt 1 oktober af – over drie maanden. Maar volgens Sheets maakt de missie zich ernstig zorgen of er wel „politiek draagvlak” is voor een verlenging. Sommige EU-landen zouden Rusland liever niet boos willen maken door hierop aan te dringen, wegens de zakelijke belangen. Daarmee zou de uittocht compleet zijn. Sowieso kan de missie weinig doen: Rusland weert de tweehonderd waarnemers uit Abchazië en de andere opstandige regio Zuid-Ossetië – net zoals Moskou dat met waarnemers van de OVSE en VN heeft gedaan sinds de oorlog.

Volgens Sheets is Rusland bezig om „internationale waarnemersmissies en conflictpreventieteams systematisch Georgië uit te werken”. Juist op het moment dat de wereld zich steeds meer zorgen maakt over een nieuwe geweldsuitbarsting. De spanningen lopen regelmatig hoog op. Er zijn veelvuldig gewelddadige incidenten langs de grenzen. Op 21 juni reed een ambulancebestuurder tijdens een patrouille van de EU-missie op een mijn. Hij kwam om. Rusland houdt sinds maandag militaire oefeningen in het gebied. Vlak voor de oorlog vorig jaar deed Rusland dat ook. De OVSE vreest dat op korte termijn weer een totale oorlog uitbreekt.

Rusland noemt als belangrijkste reden voor het tegenhouden van verlenging van de missies dat die in strijd zijn met de „nieuwe politieke realiteit”. Rusland erkende na afloop van de oorlog samen met Nicaragua als enige land de onafhankelijkheid van Zuid-Ossetië en Abchazië – en blokkeerde daarmee de facto een door Georgië vurig gewenst toekomstig NAVO-lidmaatschap. In de ontwerpresolutie voor een verlenging van de VN-missie stond echter een verwijzing naar de territoriale integriteit van Georgië, die onder geen beding in gevaar mocht komen. Rusland vindt dat een affront. Het noemde die verwijzing „politiek vergif”. De OVSE-missie mag van het Kremlin alleen blijven als zij de twee regio’s als onafhankelijke staten erkent.

Volgens Sheets gaat het Rusland om andere dingen. Door waarnemers te weren, kan Rusland verborgen houden wat er is bereikt in acht maanden ‘vredeshandhaving’ door het Kremlin. Rusland houdt zich niet aan de afspraken uit het vredesakkoord dat in september 2008 werd getekend. Volgens dat verdrag zouden Russische troepen zich moeten terugtrekken tot op de posities van voor de oorlog. Maar Russische militairen zijn nog altijd in Abchazië en Zuid-Ossetië. De troepenmacht wordt zelfs uitgebreid.

Tegelijk, stelt Sheets, realiseert Rusland zo zijn belangrijkste doel: zijn positie als regionale grootmacht bestendigen. „Rusland wil de belangrijkste speler op de Kaukasus zijn. Een grootmacht waar het Westen rekening mee moet houden. Je moet toegeven: daar slagen ze goed in.”

Lees reconstructie van de oorlog in 2008 op: nrc.nl/georgie

Laatste waarnemers zitten in deze bufferzones