Operatie AJAX

Hij was misschien wel de belangrijkste hervormer uit Iraans moderne geschiedenis en tegelijkertijd één van de grootste vijanden van het Westen: Mohammed Mossadeq (1882-1967), vanaf 1951 minister-president in het land van de sjahs. Een liberaal die streed tegen corruptie en zich sterk maakte voor onafhankelijke rechtspraak. Maar zijn belangrijkste strijdpunt was dat hij geen zin meer had zich voor het karretje van de Britten te laten spannen.

Hoe zat dat precies? Al vanaf het begin van de twintigste eeuw won Groot-Brittannië olie in Iran. Natuurlijk verdiende Iran eraan, maar het overgrote deel van de winst van de Anglo-Iraanse Olie Compagnie ging rechtstreeks naar Engeland. Het was niets anders dan een moderne vorm van koloniale uitzuigerij, aldus de charismatische Mossadeq. Toen de Engelsen het aanbod afsloegen om de winst te delen, besloot hij de oliewinning te nationaliseren – een beslissing die steun vond bij zowel de Iraanse communisten als bij de machtige ayatollahs.

De Engelsen waren woedend. Ze trokken hun ingenieurs terug en riepen de wereld op tot een boycot van alle olie uit Iran. Tot teleurstelling van Mossadeq werd deze oproep van ‘de vijand’, zoals hij Engeland openlijk noemde, door de Verenigde Staten opgevolgd. Daar had net de angst voor het ‘rode gevaar’ zijn hoogtepunt bereikt. En werd Mossadeq niet gesteund door communisten?

In samenwerking met de Britse geheime dienst bereidde de CIA een gedetailleerd plan voor – ‘Operatie AJAX’ – om Mossadeq af te zetten en de positie van de sjah te ‘versterken’ (ofwel: tot marionet van het Westen te maken). CIA-infiltranten betaalden enkele communisten en relschoppers vorstelijk om onrust te stoken.

Mossadeq kon niet veel anders dan het oproer neer te slaan, waarmee hij de broodnodige steun van de communisten verspeelde. Vervolgens was het voor de Amerikanen een koud kunstje om hun marionetten te installeren. Mossadeq kreeg gevangenisstraf en stierf uiteindelijk in huisarrest.

Operatie AJAX was een mokerslag die nog altijd voortleeft in het collectieve geheugen van Iran. Nu president Ahmadinejad de VS en Groot-Brittannië ervan beschuldigt demonstraties tegen zijn bewind te stimuleren, klinkt dat het Westen krankzinnig in de oren.

Maar de Iraniërs weten precies waarop hun president zinspeelt.

Jaap Cohen

    • Jaap Cohen