Iedereen draagt een steentje bij

Werkgevers zetten personeel onder druk om loon of vrije dagen in te leveren.

Volgens de vakbonden overschrijden bedrijven daarmee wel een grens.

Hoe ver zou jij gaan om je baan te behouden? Wil je tijdelijk onder je niveau werken, lever je vakantiedagen in of offer je een deel van je loon op?

Door de crisis zoeken bedrijven allerlei manieren om geld te besparen. Hun creativiteit om tegenover werknemers met mogelijke oplossingen te komen, lijkt geen grenzen te kennen.

Sinds vanmorgen bijvoorbeeld helpen piloten én medewerkers van het hoofdkantoor van luchtvaartmaatschappij KLM bij het werk in de bagagekelder of zijn zij gastheer of gastvrouw in één van de lounges. Ze doen dat vrijwillig, nadat de directie de personeelsleden hierom in een brief had gevraagd. Er zijn minder vluchten, dus kunnen de piloten ingezet worden voor ‘grondwerk’. Zo bespaart KLM op (dure) uitzendkrachten.

Het is werk ver beneden het niveau van de werknemers, maar toch hebben zich volgens een woordvoerder van de luchtvaartmaatschappij tientallen piloten en medewerkers van het hoofdkantoor gemeld om tijdens de zomermaanden in te vallen. Ze vinden het „ontzettend leuk om een kijkje achter de schermen te nemen” en ze willen „graag een steentje bijdragen” nu het wat minder gaat met de luchtvaart, zegt de woordvoerder.

De 41.000 werknemers van luchtvaartmaatschappij British Airways ontvingen afgelopen maand een mailtje van topman Willie Walsh. Walsh vroeg zijn personeel om maximaal een maand gratis te werken. „Als we niet veranderen, staat de toekomst van het bedrijf zeker op het spel”, schreef Walsh.

Walsh gaf het goede voorbeeld, door deze maand af te zien van zijn salaris. En zijn noodkreet had effect: vrijdag bleken 7.000 werknemers van British Airways bereid om salaris in te leveren. Zij doen dat door het opnemen van onbetaald verlof, over te stappen van een fulltimebaan naar een parttimefunctie en ook door een maand voor niets te werken.

Dat bedrijven in tijden van crisis op zoek gaan naar alle mogelijke manieren om geld te besparen, is niet zo gek. Door een offer te vragen van het personeel hopen werkgevers de crisis te overleven zonder drastische maatregelen. Het alternatief is immers mensen ontslaan. En dat kost niet alleen geld vanwege de vaak dure ontslagvergoedingen, maar betekent ook het verlies van goed ingewerkte vakkrachten, die na de crisis misschien weer hard nodig zijn.

Werknemers vragen om iets in te leveren in tijden van crisis: moet kunnen, vinden ze bij de vakbond. Maar er zijn wél grenzen. „Als het slecht gaat met een bedrijf, kun je best van werknemers verwachten dat ze een bijdrage leveren. Zolang het op vrijwillige basis is, hebben wij daar geen problemen mee”, zegt ‘coördinator arbeidsvoorwaarden’ Anja Jongbloed van FNV Bondgenoten.

Maar, zegt ze ook: „Mensen moeten wel uitkijken waar ze ja tegen zeggen. Want wat betekent het voor de lange termijn als je nu akkoord gaat met minder loon? En werknemers moeten er ook van uit kunnen gaan dat het daarna weer beter gaat met het bedrijf. Het risico dat je salaris inlevert en daarna alsnog je baan kwijt bent, is anders te groot.”

Maar garanties zijn er niet. Neem het Amerikaanse ict-bedrijf HP (Hewlett Packard), dat zijn Nederlandse werknemers in februari vroeg vrijwillig 5 procent (medewerkers) of 10 procent (leidinggevenden) salaris in te leveren. In de Verenigde Staten was de loonmaatregel zelfs verplicht.

Volgens HP Nederland, dat eind vorig jaar 421 banen schrapte, was het een noodzakelijke maatregel om werkgelegenheid te sparen. Hoeveel mensen aan het plan hebben meegedaan, wil het bedrijf niet zeggen. Maar het heeft in ieder geval niet kunnen verhinderen dat HP Nederland deze maand moest aankondigen nog eens 302 banen te schrappen.

Nu de financiële malaise dieper blijkt en langer aanhoudt dan verwacht, gaat de vrijblijvendheid van de voorstellen af.

Werkgevers zetten hun personeel steeds vaker onder druk om loon of vrije dagen in te leveren. Zowel TNT Post als warenhuisketen V&D hield half juni een enquête onder hun werknemers waarin deze voor de keus werden gesteld: loon inleveren of accepteren dat er ontslagen gaan vallen.

Bij TNT werd de enquête gehouden nadat een principeakkoord met de vakbonden, waarin de postbodes 15 procent loon moesten inleveren in ruil voor drie jaar werkzekerheid, was afgewezen door de vakbondsleden. Iets dergelijks geldt voor Vroom & Dreesmann. Dat bedrijf wilde een in de cao vastgelegde loonsstijging van 3,3 procent schrappen, maar kreeg daarvoor geen instemming van de vakbonden. Door nu met een eigen enquête het personeel te benaderen, hoopt V&D alsnog op de lonen te kunnen besparen.

De vakbonden protesteren. Volgens bestuurder Peter Wiechmann van AbvaKabo FNV zal de uitslag van de enquête hoe dan ook gunstig uitvallen voor TNT.

„Als blijkt dat de mensen wel arbeidsvoorwaarden willen inleveren in ruil voor werkgarantie, zegt TNT: ‘Zie je wel, de bond heeft z’n werk niet goed gedaan’. En als de werknemers zeggen dat ze niet willen inleveren, kan TNT banen gaan schrappen.”

Ook Henk van der Ploeg van FNV Bondgenoten, die de onderhandelingen voerde bij V&D, reageert geïrriteerd. „Door op deze manier angst te zaaien, zet V&D z’n werknemers gigantisch onder druk. Ze moeten zaken doen met óns, de vakbond. Niet met hun personeel.”

Het winkelpersoneel van warenhuis V&D is nauwelijks bereid met de pers te praten. Met een vriendelijk „we mogen niets zeggen” of een bars „u mag dit niet vragen” worden journalisten afgewimpeld. Van de tientallen personeelsleden die we aanspraken in de filialen van Utrecht, Rotterdam, Den Haag en Arnhem was er slechts één die wat wilde zeggen, op voorwaarde anoniem te mogen blijven. „De manier waarop V&D zijn personeel behandelt, stimuleert niet echt om hier te blijven werken”, zegt een 19-jarige verkoopster. Ze weigerde mee te doen aan de enquête. „Ik ken veel collega’s die het er niet mee eens waren en ook niet hebben meegedaan.”

V&D maakte vorige week vrijdag bekend dat 64 procent van de medewerkers heeft meegedaan aan de enquête. Van hen wilde 36 procent de cao niet aanpassen, 44 procent was bereid af te zien van de 3,3 procent loonsverhoging in de cao en 19 procent wilde genoegen nemen met een gefaseerde loonsverhoging.

Maar de vraag is wat deze uitslag betekent. Volgens Anja Jongbloed van FNV Bondgenoten is het eigen onderzoek van V&D en TNT „volstrekt onbetrouwbaar”. „Als jij op straat aan mensen vraagt wat ze liever willen: salaris inleveren of hun baan houden, dan zal de meerderheid zeggen dat ze wel loon willen inleveren”, zegt Jongbloed. „Mensen zijn in deze tijden hartstikke bang hun baan te verliezen.”

Jongbloed was, zegt ze, „ontzettend boos” toen ze lucht kreeg van de enquête van V&D. „Ik dacht: krijg nou wat! Wij hebben als vakbond met V&D onderhandeld over de loonsverhoging. En toen is besloten dat we vasthouden aan die 3,3 procent. Dan kun je het als bedrijf niet maken om de vakbond te negeren en op eigen houtje het personeel onder druk te zetten. Dat is bangmakerij.”

Met de uitkomst van de enquête kan V&D in principe niets doen, zegt Jongbloed. „V&D zal op basis van deze uitslag wel opnieuw met ons om de tafel willen, maar dat doen wij niet. Formeel mag V&D de cao niet openbreken, dat is contractbreuk. Als het dat wel doet door bijvoorbeeld met ingang van 1 juli geen loonsverhoging door te voeren, stappen wij naar de rechter.”

Het kan ook anders. Bij sommige bedrijven slikt het personeel offers zonder morren. Zo moeten de 5.500 werknemers van accountants- en adviesorganisatie Deloitte dit jaar tien extra verlofdagen opnemen, op eigen kosten. Het bedrijf heeft last van de recessie en „de tarieven staan onder druk”, zegt een woordvoerder. „Door deze maatregel hoeven we geen afscheid te nemen van mensen die we na afloop van de crisis misschien weer hard nodig hebben.”

Om het personeel tegemoet te komen, geeft Deloitte bovenop de tien verplichte vrije dagen drie ‘gratis’ verlofdagen. Volgens de woordvoerder „heeft zich nog niemand gemeld met klachten”.