Duits hof stelt grens aan EU

Nieuwsanalyse

Het Duitse parlement is door de rechter op de vingers getikt. Het stemde lichtvaardig in met het nieuwe EU-verdrag en moet nu het huiswerk overdoen.

De Duitse grondwet is niet begraven, maar opnieuw geboren. Zo luidt de reactie van de Duitse parlementariër die eigenhandig de ratificatie van het Verdrag van Lissabon door de Bondsrepubliek blokkeerde, zijn democratische rechten opeiste en gisteren in elk geval gedeeltelijk gelijk kreeg van de rechter.

Peter Gauweiler, een soevereine Beier, werd meteen door zijn advocaat gefeliciteerd toen het Constitutionele Hof in Karlsruhe, het hoogste rechtscollege in Duitsland, gistermorgen uitspraak had gedaan in zijn zaak. Het vonnis komt erop neer dat het Duitse parlement zijn huiswerk inzake ‘Lissabon’ moet overdoen. Het moet zijn recht op inspraak in de Europese integratie versterken.

Het Verdrag van Lissabon vormt de wettelijke basis van de Europese Unie en regelt haar functioneren. Het moet nog door verschillende landen worden goedgekeurd. Zijn voorloper, de Europese Grondwet, werd door Frankrijk en Nederland verworpen.

De Bondsdag en de Bondsraad (de Duitse senaat) gingen vorig jaar met overgrote meerderheid akkoord met het nieuwe EU-Verdrag. CSU-parlementariër Peter Gauweiler was een van de weinigen die tegen stemden. Hij vindt dat door het verdrag de Duitse grondwet aan Brussel wordt „uitverkocht”. Daardoor zou de onafhankelijkheid van de Bondsrepubliek in gevaar komen. Hij stapte naar de rechter en vocht het verdrag aan wegens vermeende schending van de Duitse constitutie. Gauweiler werd gesteund door een aantal medeklagers, onder wie fractievoorzitter Gregor Gysi van de uiterst linkse partij Die Linke en oud-Europarlementariër graaf Franz Ludwig von Stauffenberg.

Het Constitutionele Hof is glashelder in zijn oordeel: „De [Duitse] grondwet zegt ‘ja’ tegen Lissabon”, aldus vice-president Andreas Vosskuhle. Maar, zo voegt hij er met nadruk aan toe, „het is noodzakelijk dat op nationaal niveau, wat Europese eenwording betreft, de parlementaire verantwoording wordt versterkt”.

Met die voorwaarde wordt de Bondsdag te kijk gezet. Algemeen is de uitspraak zo geïnterpreteerd: het Duitse parlement is destijds veel te gemakkelijk akkoord gegaan met ‘Lissabon’. Nu wordt het door de rechter op de vingers getikt. Dankzij dwarsliggers als Peter Gauweiler en zijn medeklagers krijgen de Duitsers via hun parlement meer invloed op Brussel. „Dit is een goede les voor de parlementaire democratie”, reageerde een politicus schuldbewust.

De jurist Rupert Scholz, auteur van een standaardwerk over de Duitse grondwet, zegt in dagblad Die Welt dat de rechters „de grenzen van de Europese Unie ongewoon duidelijk hebben getrokken”. De uitspraak van het hof heeft volgens hem consequenties die verder reiken dan Duitsland. „Het vonnis zal overal worden gelezen en heeft betekenis voor alle lidstaten van de Europese Unie”.

De reacties van de Duitse politieke kopstukken zijn van een aard alsof het in Karlsruhe slechts om een formaliteit ging; een kleinigheid die moest worden weggewerkt. Bondskanselier Angela Merkel zei het „verheugend” te vinden dat het hof ‘ja’ tegen Lissabon zegt. Op het voorbehoud – versterking van het nationale parlement inzake Europa – ging ze niet in. Minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier, gisteren namens de Duitse regering in Karslruhe aanwezig, reageerde in soortgelijke woorden.

Het parlement moet zijn zomerreces afbreken om aan de uitspraak van het hof te voldoen. De rechters eisen nieuwe wetgeving. „Bondsdag moet nablijven”, koppen kranten vandaag.

In speciale zittingen, eind augustus en begin september, moet een wetsontwerp worden samengesteld in de geest van het vonnis. Op gezag van de rechter moet het parlement dan meer rechten voor zichzelf per wet vastleggen. Pas als dat is gebeurd, mag president Horst Köhler namens de Bondsrepubliek zijn handtekening onder het Verdrag van Lissabon zetten.

De verwachting is dat de Bondsdag deze ongewone klus zonder veel politieke erupties zal klaren. Peter Gauweiler heeft immers zijn zin al gekregen.