Bedrijven vragen offers van hun personeel

Hoe ver gaan werknemers om hun baan te houden? Willen ze tijdelijk onder hun niveau werken, leveren ze vakantiedagen in, of accepteren ze minder loon?

Vanaf vanmorgen helpen piloten en medewerkers van het hoofdkantoor van luchtvaartmaatschappij KLM bij het werk in de bagagekelder of zijn zij gastheer of -vrouw in een van de lounges. Zij doen dat op vrijwillige basis nadat de directie hierom vroeg in een brief. Er zijn minder vluchten dus kunnen de piloten ingezet worden voor ‘grondwerk’. Zo bespaart KLM op (dure) uitzendkrachten. Het is werk ver beneden het niveau van deze mensen, maar toch hebben zich volgens een woordvoerder van de luchtvaartmaatschappij „tientallen” piloten en gemeld om tijdens de zomermaanden in te vallen. Volgens de woordvoerder vinden de werknemers het „ontzettend leuk vinden om een kijkje achter de schermen te nemen”, en willen ze vooral „graag een steentje kunnen bijdragen” nu het wat minder gaat met de luchtvaart.

Collega’s van luchtvaartmaatschappij British Airways ontvingen afgelopen maand een mailtje van topman Willie Walsh. Daarin vroeg hij zijn 41.000 werknemers om maximaal een maand gratis te werken. Want, schreef Walsh, „als we niet veranderen, staat de toekomst van het bedrijf zeker op het spel”. Zelf geeft Walsh het goede voorbeeld door deze maand af te zien van zijn salaris. Zijn noodkreet had effect: vrijdag bleek dat 7.000 werknemers van British Airways bereid zijn om salaris in te leveren: door onbetaald verlof, over te stappen naar een parttime baan, of een maand gratis te werken.

Dat bedrijven in tijden van crisis op zoek gaan naar creatieve manieren om geld te besparen, is niet zo gek. Door een offer te vragen van het personeel, hopen werkgevers de tijdelijke crisis te overleven zonder structurele maatregelen. Het alternatief is immers botweg mensen ontslaan. En dat kost niet alleen geld vanwege de vaak dure ontslagvergoedingen, maar kost ook goed ingewerkte vakkrachten die na de crisis misschien weer hard nodig zijn.

„Als het slecht gaat met een bedrijf, kun je best van werknemers verwachten dat ze een bijdrage leveren. Zolang het op vrijwillige basis is, hebben wij er geen problemen mee”, zegt coördinator arbeidsvoorwaarden Anja Jongbloed van FNV Bondgenoten. „Maar personeel moet wel goed uitkijken waar ze ja tegen zeggen. Want wat betekent het voor de lange termijn als je nu akkoord gaat met minder loon?”

Maar garanties zijn er niet. Neem het Amerikaanse ict-bedrijf HP dat zijn Nederlandse werknemers in februari vroeg vrijwillig 5 procent (medewerkers) of 10 procent (leidinggevenden) salaris in te leveren. In de VS was die loonmaatregel zelfs verplicht. Volgens HP Nederland, dat eind vorig jaar al 421 banen schrapte, was dit noodzakelijk om werkgelegenheid te sparen. Hoeveel mensen aan het plan hebben meegedaan, wil het bedrijf niet zeggen, maar het heeft in ieder geval niet verhinderd dat HP Nederland deze maand aankondigde nog eens 302 banen te schrappen.

Werkgevers zetten hun personeel steeds vaker onder druk om loon of vrije dagen in te leveren. Zowel TNT Post als warenhuisketen V&D hield half juni een enquête onder hun werknemers, waarin zij voor de keuze gesteld werden: loon inleveren of accepteren dat er ontslagen gaan vallen.

Bij TNT werd een principeakkoord, waarin de postbodes 15 procent loon moesten inleveren in ruil voor drie jaar werkzekerheid, eind april afgewezen door de vakbondsleden. V&D wilde de in de cao vastgestelde loonsstijging van 3,3 procent schrappen, maar kreeg daarvoor geen instemming van de vakbonden. Door nu met een eigen enquête het personeel te benaderen, hoopt V&D alsnog op de lonen te kunnen besparen.

De vakbonden protesteren tegen deze manier van doen en voelen zich buitenspel gezet. Volgens bestuurder Peter Wiechmann van AbvaKabo FNV is de uitslag van de enquête hoe dan ook gunstig voor TNT. „Als blijkt dat de mensen wel arbeidsvoorwaarden willen inleveren in ruil voor werkgarantie, zegt TNT: ‘Zie je wel, de bond heeft z’n werk niet goed gedaan’. En als de werknemers zeggen dat ze niet willen inleveren, kan TNT banen gaan schrappen.”

Ook Henk van der Ploeg van FNV Bondgenoten die de onderhandelingen voerde bij V&D reageert geïrriteerd. „V&D zet z’n werknemers hiermee gigantisch onder druk door angst te zaaien. Ze moeten zaken doen met ons, de vakbond, niet met hun personeel.”

V&D maakte vrijdag bekend dat 64 procent van de medewerkers heeft meegedaan aan de peiling. Van hen wil 36 procent de cao niet aanpassen, 44 procent is bereid af te zien van de loonsverhoging en 19 procent wil genoegen nemen met een gefaseerde loonsverhoging. Maar de vraag is wat deze uitslag betekent.

Volgens Anja Jongbloed van FNV Bondgenoten is het eigen onderzoek van V&D en TNT „volstrekt onbetrouwbaar”. „Als jij nu op straat aan mensen vraagt wat ze liever willen, salaris inleveren of hun baan houden, zal de meerderheid zeggen dat ze wel loon willen inleveren. Mensen zijn in deze tijden hartstikke bang om hun baan te verliezen.” Jongbloed was naar eigen zeggen „ontzettend boos” toen ze lucht kreeg van de brief die V&D naar z’n medewerkers stuurde. „Ik dacht: krijg nou wat! Wij hebben als vakbond met V&D onderhandeld over de loonsverhoging en toen is besloten dat we vasthouden aan die 3,3 procent. Dan kun je het als bedrijf niet maken om de vakbond te negeren en op eigen houtje nog eens het personeel onder druk te zetten. Dat is bangmakerij.”

Met de uitkomst van de enquête kan V&D in principe niets doen, zegt Jongbloed. „Formeel mag V&D de cao niet openbreken, dat is contractbreuk. Als ze dat wel doen, door met ingang van 1 juli geen loonsverhoging door te voeren, stappen wij naar de rechter.”

Bij sommige bedrijven slikt het personeel verplichte offers zonder morren. Zo moeten de 5.500 werknemers van accountants- en adviesorganisatie Deloitte dit jaar tien extra verlofdagen opnemen, op eigen kosten. „Door deze maatregel hoeven we geen afscheid te nemen van mensen die we na de crisis misschien weer nodig hebben”, zegt de woordvoerder. Om het personeel tegemoet te komen, geeft Deloitte bovenop de tien verplichte vrije dagen drie ‘gratis’ verlofdagen. „Er heeft zich nog niemand gemeld met klachten.”

    • Sander Voormolen
    • Patricia Veldhuis