Zelfstandige proefkonijnen

Tien jaar geleden waren proefpersonen voor medisch onderzoek meestal studenten.

Dat zijn nu freelancers en zelfstandigen. Maar hoe veilig zijn die onderzoeken precies?

Acht op de tien medicijnen die worden getest op mensen, vallen uiteindelijk af en komen nooit in de schappen van de apotheek. (Foto HH)
Etude du sommeil au centre médical du sommeil de San Raffaele de Milan, l'un des centres de référence de l'AISM (Italian Association Medicine of the Sleep). foto: Massimo Brega / LookatSciences / Hollandse Hoogte deel van een serie *** Local Caption *** *
Massimo Brega/Hollandse Hoogte

„Ik had er weinig last van. Alleen gedurende de tweede week kreeg ik gigantische kriebel. Dat duurde een paar dagen, maar daarna was het weg.” Robert-Jan Teszelszky (34) is zelfstandig adviseur brandbeveiliging. Hij is kerngezond. Toch slikte hij dit voorjaar vier weken lang een aidsremmer.

„Vanwege de economische crisis is er de laatste tijd wat minder werk in de brandbeveiliging. Begin dit jaar las ik een advertentie van een onderzoeksinstituut in Utrecht. Men zocht proefpersonen voor het testen van geneesmiddelen. De vergoeding zag er goed uit: 3.500 euro bruto voor in totaal vier weken onderzoek, verspreid over drie maanden. Dat geld kon ik goed gebruiken, dus heb ik me aangemeld.”

Zoals Teszelsky zijn er meer, zegt Martijn Weierink, woordvoerder van Kendle, het onderzoeksinstituut waar Teszelszky proefpersoon was. Weierink: „Voor ons onderzoek hebben wij in Nederland jaarlijks enkele duizenden proefpersonen nodig die een aantal dagen of weken bij ons worden opgenomen. Tien jaar geleden meldden zich vooral studenten.”

Dat is inmiddels behoorlijk anders, zegt Weierink. Studenten hebben steeds minder tijd vanwege de tempobeurs en de aanwezigheidsplicht van veel opleidingen. Tegenwoordig melden steeds vaker mensen met een baan, zelfstandig ondernemers en freelancers zich aan. „Vaak zijn het mensen die de vergoeding gebruiken om bijvoorbeeld een grote aanschaf te doen of om er de vakantie mee te betalen”, vertelt Weierink

Medicijnonderzoek levert per opnamedag bruto ongeveer 150 euro op. Een proefpersoon die aan onderzoek meedoet waarvoor hij twee of drie weken moet worden opgenomen, verdient dus al gauw een paar duizend euro. „De exacte hoogte van de vergoeding is afhankelijk van de opnameduur en het ongemak dat met het onderzoek gepaard gaat”, zegt Willem Jan Drijfhout, directeur van het Groningse PRA International, een ander groot onderzoeksinstituut naar geneesmiddelen. „Een onderzoek waarvoor bijvoorbeeld om het uur bloed moet worden geprikt, brengt meer op dan een onderzoek waarbij de proefpersoon minder intensief hoeft te worden onderzocht.”

De hoge vergoedingen klinken wellicht aantrekkelijk, toch schrikken veel mensen ervoor terug om hun lichaam bloot te stellen aan medicijnen die ze niet nodig hebben en waarvan de bijwerkingen bovendien nog niet bekend zijn. „Die terughoudende reactie is begrijpelijk, maar in Nederland is het onderzoek met proefpersonen goed geregeld”, aldus Marcel Kenter, woordvoerder van de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek. Die CCMO houdt namens de overheid toezicht op de medische toetsing van de veiligheid van medicijnonderzoek. Kenter: „Voordat een bepaald onderzoek mag worden gedaan, beoordelen onafhankelijke deskundigen de veiligheid van dat onderzoek. Als zij het onderzoek goedkeuren, mag je er dan ook van uitgaan dat deelname nagenoeg veilig is. In Nederland hebben zich voor zover mij bekend nog nooit ernstige complicaties voorgedaan tijdens medicijnenonderzoek bij gezonde proefpersonen.”

Gemiddeld neemt de ontwikkeling van een medicijn tien jaar in beslag. De eerste vijf jaar gaan op aan laboratorium- en proefdieronderzoek, pas daarna wordt op mensen getest. Eerst op gezonde proefpersonen: het zogenaamd fase I-onderzoek. Afhankelijk van de resultaten daarvan worden medicijnen in de jaren daarna ook op patiënten getest. „Acht op de tien medicijnen die worden getest op mensen, vallen uiteindelijk af en komen nooit in de schappen van de apotheek”, aldus Drijfhout van PRA. „Vaak komt dat door te heftige bijwerkingen en soms doordat een medicijn gewoon niet goed genoeg werkt tegen de aandoening of de ziekte waar het voor bedoeld is.”

Onderzoeksinstellingen als Kendle en PRA gaan voorzichtig te werk bij het toedienen van medicijnen aan gezonde proefpersonen. Kendle-arts Huub van Paaschen vertelt: „De dosering die we bij proefpersonenonderzoek gebruiken, ligt tien tot honderd keer lager dan de dosering waarbij proefdieren bijwerkingen lieten zien.”

Voorafgaand aan het onderzoek krijgen gezonde proefpersonen een intensieve medische keuring. „En na afloop herhalen we die keuring om te zien of er lichamelijke functies zijn aangetast. En tijdens het onderzoek houden we alle vitale lichaamsfuncties in de gaten. Mochten proefpersonen tóch gezondheidsklachten ontwikkelen, dan assisteren wij bij het medische onderzoek, ook op langere termijn. Bovendien zijn al onze proefpersonen verzekerd tegen eventuele complicaties.”

Voor proefpersoon Robert-Jan Teszelszky was het dit voorjaar de eerste keer dat hij aan een onderzoek mee deed. „Maar ik heb al besloten dat ik me volgend jaar weer ga opgeven. Het beviel me uitstekend. We waren in totaal met twaalf proefpersonen. Het klinkt misschien gek, maar het waren gewoon ontzettend gezellige weken. Bovendien geeft het een goed gevoel om een steentje bij te dragen aan de ontwikkeling van medicijnen voor mensen die het echt nodig hebben. Die vergoeding van 3.500 euro is mooi, maar was voor mij niet de enige reden om aan het onderzoek mee te doen.”