Nachtwolk verraadt komeet

De inslag die in 1908 duizenden vierkante kilometer naaldbos in Siberië verwoestte kwam helemaal niet van een meteoroïde. Het was een komeet.

Lichtende nachtwolken, gefotografeerd door een bemanningslid van de zevende expeditie naar het internationale ruimtestation ISS in 2003. Foto ISS PHOTOGRAPHED BY AN EXPEDITION 7 CREW MEMBER ONBOARD THE INTERNATIONAL SPACE STATION (ISS) THE SILVERY-BLUE NOCTILUCENT CLOUDS EXTEND FAR ABOVE THE EARTH'S TROPOSPHERE. THE SILVER OF THE SETTING MOON IS VISIBLE AT UPPER RIGHT. ISS

Een eeuw na de inslag is het bewijs onverwacht rondgekomen. De ‘mysterieuze meteoroïde’ die in 1908 explodeerde boven Siberië was geen meteoroïde maar een komeet. Onderzoekers van Cornell University rapporteren hierover binnenkort in Geophysical Research Letters. Een centrale rol in de verklaring is weggelegd voor de lichtende nachtwolken die een paar dagen na de inslag boven Siberië en Europa te zien waren. De onderzoekers leggen een verband tussen deze wolken en de nachtwolken die worden opgewekt door Amerikaanse ruimteveren als de Discovery en Endeavour.

De historische explosie van 30 juni 1908 boven de naaldwouden van midden Siberië wordt wel aangeduid als de Great Siberian Impact Event, of nog vaker met de term ‘Tunguska event’ (Wikipedia heeft er een goed lemma over), naar een rivier. De explosie sloeg duizenden vierkante kilometer naaldbos tegen de vlakte. Hij werd door seismografen op grote afstand geregistreerd en ook de atmosferische drukgolf is door verre barometers waargenomen.

Het ground zero van de explosie viel makkelijk te vinden: alle omgevallen bomen wezen er vanaf, tot op tientallen kilometers afstand. Maar wát er nu ontploft of ingeslagen was is nooit helemaal duidelijk geworden. Ooggetuigen spraken van een blauwachtige felle lichtbron die langs de hemel trok, meerdere explosies na elkaar en hevige, hete winden die een mens gemakkelijk tegen de grond sloegen.

Het gebied van de inslag werd pas in 1927 door de mineraloog Leonid Kulik bezocht. Uit proeven en berekeningen is afgeleid dat de explosie op 5 tot 10 kilometer boven het aardoppervlak plaats vond en dat er evenveel energie bij vrijkwam als bij de explosie van een waterstofbom. Omdat binnen het ground zero-gebied nooit een echte inslagkrater is gevonden, laat staan de resten van een meteoriet, is wel geopperd dat het een komeet moest zijn geweest. Kometen (‘vuile ijsballen’) bestaan voornamelijk uit waterijs met wat vuil. Daar stond tegenover dat in het inslaggebied kleine bolletjes silicaat en magnetiet zijn gevonden met een nikkel/ijzer verhouding die karakteristiek is voor meteorieten.

Een vreemde bijkomstigheid is dat er een paar dagen na de Tunguska-inslag boven Siberië en Europa ongewoon felle nachtwolken te zien waren. Het artikel in GRL citeert een dagboek dat beschrijft hoe op de late avond van 30 juni 1908 boven Engeland opeens hoge cirrostratusbewolking verscheen die het zonlicht zo sterk weerkaatste dat het wel dag leek.

Op grond van andere observaties is veilig aan te nemen dat het licht kwam van lichtende nachtwolken, wolken van ijskristallen die zich soms vormen op zo'n 85 kilometer hoogte en, hartje zomer, makkelijk licht weerkaatsen van de zon die dan niet diep onder de horizon staat.

Ook de ruimteveren van de Nasa wekken, een paar dagen na hun lancering, lichtende nachtwolken op. De hoofdmotor verbrandt waterstof en zuurstof en brengt daarmee bij elke lancering 300 ton zuiver water als ijskristallen op een hoogte van 100 tot 115 kilometer in de atmosfeer. Die zakken langzaam naar de genoemde hoogte van 85 km. Nog niet duidelijk was hoe het smalle uitlaatspoor van de ruimteveren binnen een paar dagen over meer dan duizend kilometer kon uitwaaieren. Daarvoor hebben de Cornell-onderzoekers, aangevoerd door Michael Kelley, nu een model gevonden dat uitgaat van een typische turbulentie (een ‘tweedimensionale turbulentie’) die door het waargenomen windprofiel op grote hoogte wordt verklaard.

Deze zelfde turbulentie zou verklaren hoe de ijswolken van de boven Siberië ontplofte ijsbal al binnen twee dagen boven Engeland te zien waren. Een meteoroïde had nooit zulke lichtende nachtwolken opgewekt.

    • Karel Knip