De tijd dringt voor Amerika in explosief Irak

Alle gevechtseenheden van de VS zijn vandaag vertrokken uit de Iraakse steden.

„Cruciaal voor de toekomst van Irak is wat de Amerikanen achterlaten.”

Inwoners van Mosul lopen naar een drukke markt. De Amerikaanse gevechtstroepen zijn vandaag vertrokken uit de Iraakse steden. (Foto AP) Residents are seen in a busy market area in Mosul, Iraq, Monday, June 8, 2009. U.S. troops will be out of Iraqi cities by Tuesday in the first step toward winding down the American war effort by the end of 2011. (AP Photo/ Maya Alleruzzo) Associated Press

Alle Amerikaanse gevechtseenheden zullen vandaag zijn vertrokken uit de Iraakse woongebieden, in de eerste fase naar hun vertrek uit heel Irak per 1 augustus volgend jaar. Alleen niet-gevechtstroepen blijven dan nog tot 1 januari 2012. Dat betekent in de praktijk dat de Amerikanen nog maar ruim een jaar de tijd hebben om de toestand op orde te krijgen – de zwakke Iraakse veiligheidsdiensten op te bouwen en de conflicten tussen de verschillende bevolkingsgroepen op te lossen, met name dat tussen Koerden en Arabieren.

„Als dat niet gebeurt, ontstaat er waarschijnlijk een grote puinhoop na hun vertrek en moeten ze terugkomen”, zegt Joost Hiltermann, Irak-specialist van de International Crisisgroup. Irak is immers een te belangrijke olieproducent om te laten imploderen. De International Crisisgroup is een onafhankelijke organisatie die conflicten analyseert en regeringen en internationale organisaties adviseert.

In de aanloop naar het Amerikaanse vertrek trekken de aanhoudende aanslagen veel aandacht. De afgelopen week vielen daarbij meer dan tweehonderd doden. De aanslagen, toegeschreven aan de sunnitische extremisten van Al-Qaeda-in-Irak, mikken haast uitsluitend op shi’ieten, de meerderheidsgroep in Irak.

Al-Qaeda werd ernstig verzwakt toen eind 2006 sunnitische stammen zich ervan afkeerden en de strijd ertegen aanbonden. De Amerikanen organiseerden de ex-rebellen in milities, maar de Iraakse autoriteiten hebben hen nu weer gedumpt.

„Ik denk dat de kans heel groot is dat een deel van hen teruggaat naar Al-Qaeda”, zegt Hiltermann. „Ze maakten destijds een tactische keuze voor de VS, omdat ze hen beschouwden als bondgenoot tegen Iran. In hun optiek is Iran aan de macht in Bagdad in de vorm van de door shi’ieten gedomineerde regering. Voor hen is Iran het grootste probleem in Irak. Amerika gaat weg, Iran blijft en wordt daardoor zelfs sterker. Dus dan moeten ze weer nieuwe bondgenoten zoeken en dan wacht Al-Qaeda, want wie is er anders?”

Toch is het gevaarlijkste conflict volgens Hiltermann niet de terreur. De belangrijkste breuklijn loopt tussen de Koerden, vertegenwoordigd door de Koerdische Regionale Regering (KRG), en de Arabieren, vertegenwoordigd door de regering van premier Nouri al-Maliki. De inzet is de toekomst van de provincie Kirkuk en ander betwist gebied.

De VN hebben eind april suggesties aan de partijen overhandigd voor een oplossing voor Kirkuk. Hiltermann heeft de VN advies geleverd. „Maar ik ben niet verantwoordelijk voor de inhoud, helaas, want ik vind het een ontzettend goed rapport.”

Maar gaan de partijen er ook iets mee doen?

„De VN laten in hun rapport twee mogelijkheden buiten beschouwing: dat Kirkuk naar Koerdistan gaat en dat het onder Bagdad blijft. De meest aantrekkelijke optie in het rapport voor de lokale bevolking is volgens Hiltermann dat de provincie een eigen federale regio wordt. „Maar dit scenario is niet realistisch, omdat de KRG en Bagdad het nooit goed vinden. Politiek wat haalbaarder is de optie dat de KRG en Bagdad gezamenlijk de voogdij krijgen over het gebied. Het is alleen ontzettend moeilijk uitvoerbaar. Maar het alternatief is veel erger.”

Oorlog?

„Ja.”

De Koerden geven tot dusverre geen enkel blijk van compromisbereidheid. Integendeel, het Koerdische parlement aanvaardde afgelopen woensdag een grondwet voor een Koerdistan inclusief Kirkuk. Hiltermann: „Ze hebben Kirkuk niet, ze willen het hebben, hoe kunnen ze het krijgen? Door geweld? Dat is niet makkelijk, ze zijn een minderheid. Het Iraakse leger zit op de olievelden.” Veel Koerden koesteren het idee dat ze betere vechters zijn dan de Arabieren, maar dat wijst Hiltermann van de hand. „De Koerden kunnen hun eigen land goed verdedigen, maar in Kirkuk zijn ze altijd verslagen. De Koerden dromen te veel, ze moeten realistischer worden.”

De Amerikanen hebben nu nog een jaar „om de koppen tegen elkaar te slaan”, zegt Hiltermann. De Irakezen zelf zijn daartoe volgens hem niet in staat. „Het staatsbestel is heel zwak, het leger is verdeeld, de partijen zijn het oneens over de belangrijkste problemen, in de grondwet zijn de belangrijkste kwesties – een federaal systeem, regionale dan wel nationale verantwoordelijkheid voor olie en gas, de kwestie van de betwiste gebieden – niet of vaag geregeld. En nu zitten we ermee.”

Als er geen regeling wordt gevonden kan het makkelijk op vechten uitlopen in de provincie Kirkuk, waar zowel de Koerdische peshmerga’s als het Iraakse leger liggen. „Dan valt het leger natuurlijk meteen uit elkaar. Koerdische legereenheden luisteren naar hun leiders, shi’ieten naar Maliki” of andere shi’itische leiders.

In zo’n situatie komt ook de verhouding tussen Amerika en Iran aan de orde. Want, zegt Hiltermann, als hun betrekkingen verbeteren, dan zijn gevechten in Irak wel binnen de Iraakse grenzen te houden. „Maar als de relaties slecht blijven kun je ook het scenario krijgen van een regionale oorlog. Dat is het zwartste van alle zwarte scenario’s, maar het valt niet uit te sluiten.”

Komt het nog goed met Irak?

„Waar het van afhangt is dit: hoe de Amerikanen zich terugtrekken, wanneer ze zich terugtrekken en wat ze achterlaten. De Amerikanen hebben het staatsbestel weggehaald en ze moeten er iets voor in de plaats brengen. Maar hebben ze nog genoeg tijd? Alle Irakezen met wie ik spreek, willen dat de Amerikanen langer blijven, zelfs de aanhangers van [de radicale anti-Amerikaanse geestelijke] Muqtada Sadr. Ze willen wel van de VS af, maar niet nu. Ze begrijpen allemaal hoe zwak de Iraakse staat is.”

    • Carolien Roelants