PvdA ontbeert consistente leiding

Goed dat Eberhard van der Laan nu stelling inneemt tegen Wilders, maar die stellingname had al eerder van Bos moeten komen, aldus Ella Vogelaar.

Op dezelfde dag dat president Obama in een inspirerende speech een brug probeerde te slaan tussen de westerse en Arabische wereld, tussen christenen, joden en moslims, stemde in ons land 17 procent van de kiezers op de PVV.

De politieke partijen hebben tot op heden geen effectieve strategie gevonden om Wilders de wind uit de zeilen te nemen. Pechtold (D66) en Halsema (GroenLinks) slagen er nog het beste in, maar hun collega’s zijn nergens.

Het debat op de verkiezingsavond was tenenkrommend. Iedereen wilde een herhaling van het verkiezingsdebat met Fortuyn in 2002 voorkomen en putte zich daarom uit in felicitaties voor Wilders. Beleefdheid hoort bij beschaving, maar felicitaties moeten gepaard gaan met een ondubbelzinnige afwijzing van zijn standpunten en onbeschoftheid.

De opvatting lijkt terrein te winnen om Wilders een tijdje regeringsverantwoordelijkheid te laten dragen. Dan zou duidelijk worden dat wat hij wil niet kan en dat zijn beweging geen capabele bestuurders kan leveren. Maar ik gruw van deze gedachte omdat ik gedurende mijn ministerschap de verwoestende effecten van het beleid van mijn voorganger Verdonk heb ervaren.

Het ‘wij-zij-denken’ is er door verscherpt, met alle ontwrichtende gevolgen van dien en risico’s op groeiend extremisme. Die verschijnselen zullen zich bij een meeregerende PVV versterkt voordoen en niemand kan garanderen dat die regeringsverantwoordelijkheid maar van korte duur zal zijn. Het kan ook voor legitimatie van zijn denkbeelden zorgen. In de jaren dertig van de vorige eeuw onderkenden velen ook pas de dramatische gevolgen van het nationaal-socialisme toen het te laat was. Ik realiseer me dat ik met deze vergelijking een taboe doorbreek. Maar we moeten stoppen Wilders te behandelen als een democratisch politicus met acceptabele opvattingen.

Democratie vraagt om een debat op het scherp van de snede. Stelling nemen tegen Wilders moet samengaan met het serieus nemen van de onzekerheden van mensen die nu hun heil bij hem zoeken. We hebben in de jaren tachtig ons lesje geleerd, door de spanningen waarmee de omslag naar een migratiesamenleving gepaard gaat onvoldoende te onderkennen. Het onbehagen over ingrijpende veranderingen door de globalisering en de komst van grote groepen migranten is begrijpelijk. Als je je bedreigd voelt, zoek je bescherming. De vraag is wat de aard daarvan moet zijn. Gaat die bescherming ten koste van de ander en probeert die ons terug te leiden naar het vertrouwde Nederland dat niet meer is? Of organiseren we inclusieve vormen van bescherming en maken we er werk van om de problemen van mensen op te lossen of ten minste te verminderen?

Partijen die zeggen in de liberale, christelijke en socialistische traditie te staan, zijn het aan hun oorsprong verplicht voor de inclusieve variant van bescherming te kiezen. We staan voor de opgave om aan een gedeelde toekomst te bouwen met ruimte voor diversiteit. In een land dat geen loopje neemt met de universele mensenrechten. Inclusiviteit moet niet verward worden met onverschilligheid. Je hoort erbij, maar hufterig en crimineel gedrag tolereren we niet, we respecteren allemaal de democratische waarden van onze samenleving en binnen die kaders accepteren we van elkaar dat we op eigen wijze het leven willen leven. Maar het betekent ook: niet meten met twee maten. Een homoseksueel mag niet gediscrimineerd worden, niet door moslims, en evenmin door orthodoxe christenen. Het is onacceptabel dat topmensen in bedrijven zich verrijken met bonussen, opties en gouden handdrukken, terwijl mensen die onder in de piramide van de organisatie zitten als eerste ontslagen worden met een karige werkloosheidsuitkering.

Er zijn inspirerende voorbeelden van de manier waarop een samenleving kan worden opgebouwd met ruimte voor diversiteit. Zoals op de Amsterdamse Dappermarkt, waar standhouders met meer dan veertig verschillende roots succesvol samenwerken. Op een bijeenkomst van het Centraal Joods Overleg om de samenwerking tussen joden en moslims te bevorderen werd onlangs ‘het geheim van de Dappermarkt’ ontrafeld. Er is een gemeenschappelijk belang: een schone en veilige markt. Iedereen kent elkaar bij naam. De voorzitter van de kooplieden en de gemeentelijke coördinator zorgen voor sterk leiderschap. Alle betrokken instanties – ook de politie – werken nauw samen. Successen worden gevierd.

Het geheim van de Dappermarkt kan het geheim van Nederland worden. Daarvoor is betrouwbaar en inspirerend leiderschap nodig en een overheid die consequent werkt aan emancipatie, door onderwijs en participatie in de samenleving en op de arbeidsmarkt te verbinden met burgerschap en door gemeenschappelijke belangen te definiëren.

De nederlaag van de PvdA bij de jongste verkiezingen is het gevolg van gebrek aan zulk leiderschap, wat de zoveelste onderzoekscommissie daar ook over gaat melden. Leidende PvdA’ers moeten herkenbaar en consistent optreden, als een team dat dezelfde taal spreekt.

Het is prima dat Eberhard van der Laan nu duidelijk stelling neemt tegen Wilders, maar die duidelijkheid had al eerder van Wouter Bos moeten komen. En die had niet het ene jaar moeten roepen dat er gepolariseerd moet worden om het volgende jaar in dezelfde de Volkskrant te zeggen dat er verbinding tot stand moet worden gebracht. Om maar niet te spreken van de manier waarop hij met de Europese lijsttrekker Thijs Berman is omgegaan. De PvdA-top moet niet denken, zoals Ronald Plasterk, dat je door een bezoekje aan Volendam het vertrouwen terugwint. Nee, daarvoor moet je duurzaam investeren in de wijken, je echt met mensen verbinden, inspireren en beloftes nakomen.

Ella Vogelaar is oud-minister voor Wonen, Wijken en Integratie voor de PvdA.