Op zoek naar de Europese mens - in TGV en ICE

Een treinreis van een dag langs Utrecht, Keulen, Mannheim, Marne La Vallée, Antwerpen, Brussel. Bestaat de Europeaan? „Ik voel me overal thuis.”

Lisa Derksen (17), scholier: „Mijn moeder is een Spaanse die in Frankrijk is opgegroeid en met een Nederlandse man is getrouwd.” Een eendaagse treinreis via Utrecht, Keulen, Mannheim, Marne La Vallee - Chessy (euro disney), Brussel en Antwerpen. Foto: Peter de Krom Krom, Peter de

In de kantoren van de Europese Centrale Bank of het Europees Parlement zie je ze al jaren: mensen met een Europees gezicht. Ze praten zo veel Europees Engels dat ze hun spieren anders zijn gaan gebruiken. Ze zijn niet-Nederlands geworden, niet-Frans, niet-Duits.

Maar buiten die kantoren?

Bestaat er al zoiets als de Europese mens?

Genoeg plekken waar je kunt zoeken, de trein is er één van. De ICE van 08.04 uur van Amsterdam naar Frankfurt. Het boemeltje van 13.36 uur van Offenburg naar Straatsburg. De TGV van 16.39 langs Marne-la-Vallée naar Brussel. Op één dag – eergisteren.

„Ik ben geen Europeaan”, zegt René Leeuwenburg (47) om half negen ter hoogte van Utrecht. „Ik ben Noord-Hollander.” Hij gaat in Düsseldorf een Jaguar XJ 2.7 diesel executive ophalen. Een buitenkans, normaal handelt hij in Landrovers.

Wat is een Noord-Hollander?

„Een nuchter iemand die van het vlakke land houdt, van weidse uitzichten, de zee.” Daarnaast, zegt hij, is hij ondernemer. „Dat is iemand die risico neemt, zelf een bestaan wenst op te bouwen, de juiste normen en waarden heeft.” Al die eigenschappen bij elkaar, zegt hij, vind je niet eens in een Zuid-Hollander. Laat staan in een Italiaan. Of een Tsjech. „Tsjechen zijn aardig hoor. Ze vielen me erg mee toen ik in Tsjechië met vakantie was.” Maar om er één volk mee te worden, dat ziet hij nog in geen tweehonderd jaar gebeuren.

René Leeuwenburg gaat volgende week op de VVD stemmen.

Thijs de Vries (16) is met dertig klasgenoten van het Luzac Lyceum onderweg naar de Zollverein in Essen – „iets met fabrieken en steenkool en zo”. Tegenover hem slaapt Lisa Derksen (17). Ze wordt wakker als ze Thijs hoort vertellen dat hij in Berlijn wil gaan studeren, scheikunde, en dat hij dat durft omdat hij Amsterdammer is. „Amsterdammers staan open voor alle culturen.” Hij is, zegt hij, daardoor ook al een beetje Europeaan.

Vervolg trein: pagina 3

Na Straatsburg is niemand in de trein meer pro-Europa

„Ik ben al helemaal Europeaan”, zegt Lisa Derksen. „Mijn moeder is een Spaanse die in Frankrijk is opgegroeid en met een Nederlandse man is getrouwd. En hij heeft een Belgische oma. Dus ik spreek Spaans, Frans en Nederlands. En Engels. En een beetje Duits. Ik voel me overal thuis.” Ze straalt. Voluit heet ze trouwens Lisa Derksen Castillo Fuentes. Na haar examen wil ze naar Vietnam, daar werkt een oom van haar.

Tegen tienen, bij de grens, lopen twee douaniers door de trein. Ze stoppen bij een kaalgeschoren man met donkerbruine ogen en kijken in zijn tas. „Of ik drugs bij me had”, zegt de man als de douaniers zijn doorgelopen. Het is een Spanjaard, António Perez (35). „Ze vragen altijd aan mij of ik drugs bij me heb.” Hij haalt zijn schouders op. Hij is op weg naar een schoenenbeurs in New York, via Düsseldorf.

Is hij Europeaan?

„Ik ben wereldburger. Maar nog meer een man van Alicante.” Hij jubelt. „Prachtig weer, prachtige mensen. Sun! Happiness! New York is mooi, Amsterdam is mooi, Barcelona is mooi, maar het mooist is Alicante.” Ja, hij gaat stemmen, hij weet alleen nog niet op wie.

Misschien is het toeval, maar de mensen die je tussen Oberhausen en Offenburg spreekt zijn allemaal pro-Europees en zien zichzelf als Europeanen. Of komt het doordat ze hier meer denken aan alle oorlogen van de afgelopen eeuwen?

Zakenman Michael Libor (44), op weg naar Mannheim voor een presentatie: „Van vaderskant stam ik van Hugenoten af, van moederskant van mensen uit Königsbergen (nu Kaliningrad in Rusland – red.), en ik zie het als een groot geluk dat ik leef in deze tijd van vrede, welvaart en vrijheid. En dat hebben we te danken aan...” Enzovoort.

Directiesecretaresse Jessica Mulisch (26), op weg naar Augsburg voor de verjaardag van haar aanstaande schoonvader: „Mijn moeder is een Roemeense, ze heeft vijf jaar moet en wachten voordat ze toestemming kreeg om met mijn vader te trouwen. De enige manier om te voorkomen dat die tijd ooit terugkomt is...” Enzovoort.

Advocaat Thomas Farkas (27), op weg naar Karlsruhe om een vriend te bezoeken: „Mijn vader is een Hongaar en ik ben er trots op...” Enzovoort. Hij zit in de restauratiewagen van de trein naar Mannheim, tegen half twee. Op het tafeltje ligt een boek over aansprakelijkheidsrecht. Hij vraagt of mensen wel willen praten over Europa en hun identiteit, of niemand nee zegt.

Nee, niemand zegt nee. Volgens Thomas Farkas laat dat zien hoe vredig we in Europa met elkaar samenleven.

Als hij is uitgestapt, gaat Hans Dierickx (26) op zijn plek zitten. Een Belg, op weg naar Freiburg voor een presentatie. Hij is biofysicus, hij schrijft een proefschrift over hartritmestoornissen. Hij reist veel, zegt hij. Hoe vaker hij in Amerika komt, hoe meer hij zich Europeaan voelt. „Er is daar geen geschiedenis. Europa is complex en veelzijdig en overal waar je komt vóél je de geschiedenis.”

De boemel van Offenburg naar Straatsburg zit vol Franse schoolkinderen, ze hebben een uitstapje gemaakt. Hun leraar, Marc Ulrich (53), vraagt in het Nederlands: „Komen jullie uit Nederland?” Daarna: „Dank u wel. Tot ziens.” Hij kijkt trots. Hij gaat vaak naar de Keukenhof, zegt hij, nu in het Frans. En naar Texel.

Ah, Europa. Vroeger, tot vier jaar geleden, was Marc Ulrich er een gróót voorstander van. Kijk, we rijden nu over de Rijn, zo uit Duitsland de Elzas binnen. Wie had dat vroeger bedacht? Maar hij kreeg vrienden in Litouwen. En nu heeft hij zijn bedenkingen.

„Litouwen?”, vraagt de man die tegenover hem zit. „Kent u Litouwen?” Hij begint Russisch te praten. Het is een Rus, Vladimir Travkine (63). Hij gaat naar zijn dochter in Straatsburg.

Marc Ulrich blijkt ook drie woorden Russisch te kennen, daarna gaan de twee mannen door in het Frans en een soort Engels. Marc Ulrich: „Mijn vrienden in Litouwen zijn arm geworden door Europa. Alles werd duur en de lonen gingen niet omhoog.”

„Precies”, zegt Travkine. „Dat komt door het kapitalisme. Het kapitalisme komt uit Europa. Door Europa is alles slechter geworden.”

„Nou”, zegt Marc Ulrich. „Dat weet ik niet hoor. Dan was u hier niet geweest.” Hij begint over de Elzas en de geschiedenis sinds 1648. „Vóór alles ben ik een Alsacien”, zegt hij. „Vieren Fransen Tweede Kerstdag? Goede Vrijdag? Wij wel. Hebben Franse kinderen godsdienstles op school?” Zijn kinderen staan om hem heen en luisteren mee. Bij het uitstappen in Straatsburg willen ze graag laten horen dat ze ook al Engels kunnen. „Bye bye. See you later”

Misschien is het weer toeval, maar na Straatsburg is er niemand die pro-Europees is en niemand die gaat stemmen. Komt het doordat de Fransen chagrijnig zijn over de recessie en de maatregelen die de regering wil nemen?

Volgens Ali Dahmna (48), vertegenwoordiger van Electrolux, is dat de verklaring. „Ik kan niet bedenken wat wij nu voor goeds van Europa te verwachten hebben.” Twee sportleraressen, Mado Pommier (42) en Valéry Bisch (41), weten het ook niet. Ze zien alleen maar Grote Economische Problemen, en geen politicus die de oplossing weet.

De TGV rijdt onder de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog door naar Marne-La-Vallée, waar de trein – net als alle treinen op de dag – precies op tijd aankomt . Maar de aansluiting naar Brussel van 19.50 uur heeft een vertraging van anderhalf uur. Bij Baillargues, boven Perignan, iemand voor de trein is gesprongen.

Marne-la-Vallée is Euro Disney. Anne en Gérard Luykx (34 en 33) uit Denderleeuw zijn niet vrolijk meer als ze tegen half tien met hun twee kinderen van 8 en 6 instappen. Komen ze nog thuis vanavond? Over Europa hebben ze maar één ding: meer criminaliteit. „Ge ziet dat elke dag op de tv.”

Om 23.29 uur vertrekt vanuit Brussel de laatste trein naar Antwerpen, een stoptrein. De meeste passagiers slapen, maar Katrien Coenen (24) zit het Vlaamse dagblad De Standaard te lezen. Ze is bij haar vriend geweest en nu gaat ze terug naar Mechelen, waar ze taal en literatuur studeert. Is zij Europeaan? „Ik weet dat het gewenst is om ja te zeggen”, zegt ze. „Ik ben in elk geval geen Mechelse meer.”

Fotoserie op nrc.nl/treinreis