'De AIVD krijgt meestal gelijk'

Er moet een strafkamer komen voor verdachten die hun geheimhoudingsplicht schenden. En het checken van telefoondata moet anders, vindt de scheidend voorzitter van de commissie die de inlichtingendiensten controleert.

Irene Michiels van Kessenich (Foto Roel Rozenburg) Zes jaar lang was voorzitter Irene Michiels van Kessenich van de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten luis in de pels van de AIVD en de MIVD. DENHAAG:28APRIL2003 Kanselarij. Mevr. Michel van Kessenich Hoogenboom. FOTO ROEL ROZENBURG Rozenburg, Roel

Zes jaar lang was voorzitter Irene Michiels van Kessenich van de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten luis in de pels van de AIVD en de MIVD. Haar commissie, ingesteld in 2002 om de rechtmatigheid van beide diensten te toetsen, kreeg dossiers onder ogen over de moord op Theo van Gogh.

De betrokkenheid van AIVD’ers bij strafbare feiten of de slippertjes van de Zeeuwse korpschef Fup Goudzwaard kwamen ook in die jaren aan haar voorbij. Het beeld van geheime diensten in Nederland die ongecontroleerd en in het geheim hun gang kunnen gaan, weerlegt de oud-rechter, nu zij vertrekt. „We weten dat de meeste aanbevelingen van de commissie door de minister en de AIVD worden opgevolgd.”

De AIVD die een korpschef uit Zeeland aan de schandpaal nagelt omdat hij in het verleden een slippertje heeft gemaakt. En daarom jaren later niet door de veiligheidsscreening van de AIVD kwam. Is dat ook uw beeld van die affaire?

„De AIVD voert jaarlijks duizenden veiligheidsonderzoeken uit onder het hogere politiepersoneel. Dat heeft onze aandacht gehad na geluiden over de kwaliteit van die onderzoeken, Daar hebben we goed naar gekeken. En wij concludeerden dat het over het algemeen op een nette, zorgvuldige wijze gebeurt. De rechter constateert dat trouwens ook, het aantal keren dat de AIVD in procedures ongelijk heeft gekregen, is minimaal.”

Toch was de ophef groot in de affaire rond korpschef Goudswaard. De AIVD zou niet objectief zijn, maar een eigen moreel oordeel hebben opgelegd: Vreemdgaan mag niet als je getrouwd bent.

„Iedereen roerde zich in deze affaire, ook de top van de Nederlandse politie. Op een gegeven moment hebben wij geconstateerd dat daardoor de samenwerking tussen de politie en de AIVD in het geding dreigde te komen. Daarom zijn we gaan onderzoeken. Wij hebben geconstateerd dat de inschatting van de AIVD, namelijk dat deze persoon door persoonlijke omstandigheden chantabel was, terecht was. Gebaseerd was op een stevig en inhoudelijk dossier. Dat er geen sprake was van een moreel oordeel door de AIVD. Na ons rapport hield de discussie op. Want incidenten drijven vaak op onwetendheid, suggesties en onkunde. ”

AIVD’ers opereren in een schemergebied, bijvoorbeeld bij infiltratiewerkzaamheden. Is dat goed geregeld?

„Zij mogen betrokken raken bij strafbare feiten, in verschillende strafrechtelijke gradaties. Dat is kwetsbaar. Maar het is niet duidelijk onder wiens regie dat gebeurt. Die van de dienst ? Het Openbaar Ministerie? De landelijke officier van justitie voor terreurbestrijding? Dat is niet geregeld. Wij bepleiten een wettelijke regeling die er nu niet is en die heeft de minister nu ook toegezegd. De politie heeft ook bijzondere opsporingsbevoegdheden, maar onder een strakke regie. Bij de AIVD moet hierover duidelijkheid komen. Anders is het tasten in het duister.”

Er hebben strafzaken gespeeld rond ex-Aivd’ers die staatsgeheimen gelekt zouden hebben. Maar ze mogen ter eigen verdediging voor de rechter geen staatsgeheimen onthullen.

„Onze rechtspraak is niet toegesneden op staatsgeheime zaken want die gaat uit van openbaarheid. Dat botst als er staatsgeheimen in het geding zijn, zoals uit meerdere strafzaken blijkt. Nu kan de rechter verklaringen van een verdachte, gebaseerd op staatsgeheime documenten, niet opnemen in het vonnis. Ook de officier van justitie of de advocaat kan daar niets mee. Ons rechtsstelsel is niet ingericht op het berechten van verdachten die hun geheimhoudingsplicht hebben geschonden. Er moet een bijzondere strafkamer komen voor dergelijke zaken. Met rechters die zelf ook een veiligheidsonderzoek door de AIVD hebben ondergaan.”

De AIVD tapt telefoon- en mailverkeer ten behoeve van onderzoek. Is dat goed geregeld?

„ AIVD en MIVD kunnen bij telecomproviders verkeersgegevens opvragen: wie heeft wanneer telefonisch of per mail contact gehad? Daarbij mag het niet om de inhoud gaan. Maar sms’jes kunnen niet door alle telecomproviders gefilterd worden. Die krijgt de AIVD dus binnen als ‘bijvangst’. De tapkamer van de dienst kan die sms’jes ook niet filteren. Dat was in ieder geval het relaas van de dienst. Wij hebben vervolgens aangegeven dat er dan toestemming gevraagd moet worden aan de minister. Onze discussie met de AIVD had een gelukkige afloop want we waren halsstarrig. Ze hebben nog een keer naar de techniek op de tapkamer gekeken en met de telecomproviders gesproken. We zullen er ongetwijfeld onderzoeken of er iets veranderd is. Want anders gebeurt dat onrechtmatig.”

De moord op Van Gogh loopt als een rode draad door de jaren van uw voorzitterschap. U heeft vastgesteld dat er fouten zijn gemaakt in de samenwerking tussen de AIVD en de Regionale Inlichtingendienst (RID) van de Amsterdamse politie.

„Vlak na de moord vroeg de Tweede Kamer zich af of die moord voorkomen had kunnen worden. Toenmalig minister Remkes (Binnenlandse Zaken, VVD) heeft bezworen dat er geen sprake was van tekortkomingen bij zijn dienst. Dat hebben wij onderzocht en wij kwamen tot de conclusie dat er wel degelijk sprake is geweest van tekortkomingen. Vorig jaar zijn wij met aanbevelingen gekomen, waarvan de minister inmiddels heeft gezegd dat die al uitgevoerd zijn. Op termijn zullen wij alsnog onderzoeken wat er met die aanbevelingen is gebeurd.”

    • Jos Verlaan