Als de overheid terugtreedt wordt de burger niet ineens anders

illustraties Cyprian Koscielniak Koscielniak, Cyprian

Premier Balkenende meent dat de driehoek van burgersamenleving, overheid en markt faalt wanneer de individuele verantwoordelijkheid van mensen uit beeld verdwijnt en bepleit een 21ste-eeuws Rijndeltamodel als remedie (NRC Handelsblad, 19 mei). In het Rijnlandmodel staat de individuele verantwoordelijkheid in de burgersamenleving, publieke sector en markt voorop.

Een paar kritische kanttekeningen bij de Rijnlandse ‘verantwoordelijke samenleving’. Allereerst gaat Balkenende er te gemakkelijk vanuit dat bij een terugtredende overheid burgers zich als bij toverslag zelf meer verantwoordelijk gaan voelen voor medeburgers en samenleving. In de discussie over de overdracht van verantwoordelijkheid van overheid naar maatschappelijke organisaties en burgers wordt morele verantwoordelijkheid gelijkgesteld aan de maatschappelijke toebedeling van taken. Beide betekenissen van verantwoordelijkheid zijn echter geenszins identiek, en het tweede type verantwoordelijkheid leidt niet automatisch tot het eerste.

Verder wordt in het Rijnlandmodel zowel de rol van de publieke moraal als die van de organisatiestructuur van publieke instituties verwaarloosd. Verantwoorde marktwerking is niet mogelijk zonder de mores op het gebied van zelfbevoordeling expliciet ter discussie te stellen op alle niveaus die daarvoor in aanmerking komen.

De ongebreidelde hebzucht en het uitblijven van zelfinzicht in het bankwezen hebben aangetoond hoe verwoestend de combinatie van marktwerking en moderne, opgeblazen ego’s kan zijn. Ook de manier waarop organisaties in onze samenleving zijn vormgegeven, behoeft aandacht. Het is een illusie dat het bestaande morele verantwoordelijkheidstekort wordt opgelost door de Rijnlandse overheveling van verantwoordelijkheden van overheid naar maatschappelijke organisaties en burgers. Met het begrip verantwoordelijkheid valt niet te sjoemelen.

Aafke Komter

Amsterdam

    • Aafke Komter Amsterdam