Terwijl de EU weifelt, slaat Rusland toe in Servië

De VS willen de ‘resetknop’ indrukken in de relatie met Servië, om te voorkomen dat het strategisch gelegen land verkeerde vrienden maakt. Zoals Rusland.

De zakenbank van Gazprom opent binnenkort haar deuren in Servië. Op de benzinemarkt is het Russische Lukoil een grote speler. Jan Marinus Wiersma, PvdA-Europarlementariër op bezoek in Servië, vindt het geen prettig gezicht, al die Lukoil-logo’s langs de snelwegen in een strategisch gelegen land dat EU-lid wil worden. „De EU krijgt zelf niets voor elkaar. Als de Russen er intussen in slagen een land in deze regio meer aan zich te binden dan de EU, dan kan dat destabiliserend werken.”

De Europese Unie wil graag een eigen pijpleiding om minder afhankelijk te zijn van Russisch gas, maar van dat voornemen komt nog weinig terecht. Ondertussen tekent de Russische gasgigant Gazprom in hoog tempo deals op de Balkan. De nieuwe South Stream-gasleiding komt dwars door Servië, waar gemeenten langs de route een graantje werkgelegenheid hopen mee te pikken.

Afgelopen week bezocht de Amerikaanse vicepresident Joe Biden Bosnië-Herzegovina, Servië en Kosovo. Wiersma ziet het als een signaal aan de EU: ‘pas op, strategische belangen!’

Na de oorlogen in ex-Joegoslavië lieten de Verenigde Staten het aan Europa om werk te maken van vrede op de Balkan. Dat is een moeizaam en traag proces gebleken, dat vooral in Bosnië is verzand in onwil van nationalistische politici en maffiabelangen. Servië gold lang als nationalistische paria en onruststoker in Bosnië. Europa aarzelt, dreigt en stelt nieuwe eisen. Wiersma: „De Amerikanen hebben één leider, wij vele.”

Biden kwam namens de nieuwe Amerikaanse regering met een pragmatische boodschap. „We willen de resetknop indrukken”, zei een woordvoerder van het Witte Huis. Biden vleide de westers georiënteerde Servische regering door te benadrukken hoe belangrijk Servië is voor stabiliteit in de regio. Het verschil van mening over Kosovo hoeft samenwerking niet in de weg moet staan. „Hij kwam niet voor liefdadigheid, maar voor duidelijkheid”, zegt de Servische vicepremier Bozidar Djelic, die met Biden dineerde.

Biden beloofde actieve steun voor het EU-lidmaatschap van Servië. Als grootste hindernis daarvoor wordt Nederland gezien, dat de inwerkingtreding blokkeert van het Europese Stabilisatie- en Associatieakkoord met Servië tot het volledig meewerkt met het Joegoslavië-tribunaal. Concreet is het wachten op de arrestatie en uitlevering van Ratko Mladic. In die eis zou volgens Wiersma ‘speelruimte’ moeten zitten. „We meten met twee maten. Bij Kroatië werd het pas aan het einde van de onderhandelingen een harde eis dat Ante Gotovina nog niet was gearresteerd.”

Terwijl de Amerikanen het initiatief lieten aan de weifelende EU hebben de Russen zich gerealiseerd dat ze kunnen profiteren van het aanhalen van de banden met Servië, constateert econoom Sasa Djogovic van het Instituut voor Marktonderzoek. Met een slimme mix van politieke steun en geld is het Russische belang in de Servische economie fors gegroeid. Gazprom heeft een meerderheidsbelang verworven in het vroegere Servische staatsbedrijf voor olie en gas NIS. Die verkoop moet volgens veel Serviërs worden gezien als bedankje voor het Russische verzet tegen de onafhankelijkheid van Kosovo. In 2007 slaagde de Russische vliegmaatschappij Aeroflot er bijna in de Servische luchtvaartmaatschappij JAT over te nemen en daarmee op termijn vrij toegang tot het Europese luchtruim te krijgen. De privatisering werd na Europese druk voor onbepaalde tijd uitgesteld.

„Het zit de Amerikanen niet lekker”, vermoedt Djogovic. Maar, „de VS en EU hebben het aan zichzelf te danken”. „Als ze Servië als een volwaardig partner hadden behandeld, in plaats van altijd voorwaarden aan EU-toetreding te blijven stellen, dan waren de Russen niet nodig geweest.” Wiersma kan het de Russen alleen maar nageven: „Ze zijn gewoon sneller.”

Gedreven door een snel gegroeid tekort op de handelsbalans doet de Servische regering zaken met wie maar wil. Een grote opdracht voor een brug over de Donau is naar Chinezen gegaan. Onlangs is een economische samenwerkingsovereenkomst met Iran getekend. Een deel van de wapenexport gaat traditiegetrouw naar Irak, dat vroeger net als Joegoslavië prominent lid was van de Organisatie van Ongebonden Landen.

Het is de vraag of Biden de gewenste helderheid over de Servische koers heeft gekregen. Vicepremier Djelic laat zich alleen cryptisch uit over de banden met Oost en West. „Op ieder belangrijk keuzemoment stonden wij samen met zowel Rusland als Amerika”, zegt hij met een lach.

Voor 1989 gold het gebrek aan richting in de Joegoslavische buitenlandse politiek, waar Servië erfgenaam van is, als voordeel. De eenpartijstaat Joegoslavië koos Oost noch West en was daarom voor beide aantrekkelijk om het hof te worden gemaakt.

„Als Servië het slim genoeg aanpakt kan het net als tijdens het socialisme in beide teams spelen”, denkt econoom Djogovic. De Russen zien de centraal gelegen Balkanstaat als een extra deur naar de Europese energiemarkt en ‘in het Westen is altijd een angst voor de Russen, zelfs als er niets is om bang voor te zijn’. „Servië moet daarvan zien te profiteren”, grinnikt hij.