Een Ciske de Ratje met mazzel

Kindsoldaat Birahima kent vrees noch blaam en is een opgeruimd vertellertje. Maar hij moet ons niet alsmaar lastigvallen met die woordenboekfragmenten.

Sommige romans wil je alleen al vanwege het onderwerp lezen. Vanwege mijn liefde voor het medium radio las ik De stem uit den aether (1940) door A. Stenzel. Een radioroman. Onvergetelijk boek. Louis J. Mazairacs De kabel los! (z.j.) is alleen al een literair hoogtepunt omdat er ‘zweefvliegroman’ op staat. Langs deze weg zou ik niet snel op Ahmadou Kourouma’s Allah is niet verplicht terecht zijn gekomen. Het is een kindsoldatenroman, en dat is geen genre dat hoog scoort in mijn literaire tophonderd. Maar soms moet je. Vooruit, neus buiten de deur, oog op een andere wereld. Wat het laatste betreft zit men bij Kourouma helemaal goed. Allah is niet verplicht volgt de omzwervingen van de kleine Birahima door schurken- en slachtersstaten als Ivoorkust, Liberia en Sierra Leone. Stammenoorlog. Corruptie. Honger. Misdaden tegen de menselijkheid.

De korte samenvatting: Jongen gaat zijn tante zoeken, vindt haar net te laat (ze is dood), en houdt aan zijn queeste vier woordenboeken over, met behulp waarvan hij al zijn avonturen navertelt. Aan het woord is een met een kalashnikov gewapend, apestoned Ciske de Ratje met bijzonder veel mazzel. ‘Krijg toch allemaal de klere’ klinkt bij Kourouma zo: ‘Faforo (reet, lul, bangala van m’n vader)! Gnamokodé (fok m’n moeder)!’

De titel van deze roman is een afkorting van ‘Allah is niet verplicht om rechtvaardig te zijn in alle dingen die hij hier op aarde doet’. Wie Birahima’s queeste verder volgt krijgt het waarom van deze titel er flink ingewreven. Ik heb me echter niet erg aan dat inwrijven gestoord. In het overgrote deel van het boek geeft Kouroma zijn levensgevaarlijke ik-hoofdpersoon de ruimte. We hebben te maken met een opgeruimd vertellertje. Niet zozeer ‘een moderne Candide’ zoals de uitgever op de achterflap vermeldt. Birahima vertoont meer de trekken van de naïeve held uit Grimmelshausens roman over de Dertigjarige Oorlog De avonturen van Simplicissimus (1669).

Nu is Simplicissimus een 17de-eeuwse Europeaan en Birahima een 20ste-eeuwse petit nègre. Enige aarzeling of Kourouma zich wel door Grimmelshausen heeft laten inspireren lijkt me dan ook zeer op zijn plaats. Allah is niet verplicht sluit intussen wel aan bij het typisch Europese verschijnsel van de encyclopedische roman. Eigenlijk moet je zeggen lexicofiele roman; het vertellertje citeert namelijk voortdurend uit zijn woordenboeken. Voortdúrend. Kourouma bracht er zijn roman grote schade mee toe. Natuurlijk zijn we hem dankbaar dat hij de gnoussou-gnoussou van de juf toelicht: ‘(de kut, het geslachtsdeel van de vrouw)’. Je zou bijna denken dat de auteur hier een grapje maakt.

De lexicale toelichtingen werken echter zelden op de lachspieren: ‘de tijd dringt betekent er is haast bij’, ‘in het geniep betekent in het geheim, stilletjes’, ‘sceptisch betekent twijfelend aan wat niet overtuigend bewezen is’. Wat Kourouma wil met al die woordenboekenfragmenten begrijp ik best. Hij geeft ook vaak verkeerde verklaringen, of uitleg die er net naast zit. Wat natuurlijk moet wijzen op Birahima’s beperkte begrip van wereld en woordenboek. Maar hij hoeft het er niet bij ons in te hameren. We zijn geen kindsoldaten meer!

Ik noemde Birahima een opgeruimd vertellertje. Waar hij aan het woord is, vervelen wij ons niet. Zijn verhalen zijn bont gekleurd, al neemt de kleur bloedrood op zijn palet een prominente plaats in. Mooie uitdrukkingen als ‘Ik was blij en trots als een kampioen Senegalees worstelen’ en ‘het kind kwekt als een wevervogel in de takken van de vijgenboom’.

Schitterende personages ook. Birahima’s vaste metgezel Yacouba bijvoorbeeld, een wonderlijke talismanverkoper en geldwisselaar (‘briefjesvermenigvuldiger’) die al zijn waardegoederen onder zijn djallabah draagt.

Een van Yacouba’s specialiteiten is de handel in spreuken die aanvliegende kogels in water kunnen veranderen. Helaas zijn er ook passages waarin Kourouma overgaat tot verklaring van de politieke veranderingen, meestal van de ene bloeddorstige dictator naar de andere beul. Op die plaatsen wordt Allah is niet verplicht pamflet- en geschiedenisboekjesachtig. Erg jammer. Mooi is weer de steeds terugkerende formule voor het reisgezelschap: ‘Wij, Yacouba de beentrekkende bandiet, de briefjesvermenigvuldigende féticheur en ik, Birahima, straatjongen zonder vrees of blaam, de kindsoldaat.’

En zo gaat het op en neer, heen en weer in dit boek. Even los van het feit dat de roman zonder beter was geweest, de politiek-militaire toelichtingen die ik noemde zijn in hun beknoptheid wel zeer informatief. Je komt in deze kindsoldaatroman meer over West-Afrika en kindsoldaten te weten dan over zweefvliegen en radio in de zweefvlieg- en radioroman die ik noemde. Dat zegt wat. Een groots stilist vind ik Kourouma niet, als we op de vertaling mogen afgaan.

Ik geloof dat dit stuk net als Allah is niet verplicht op en neer en heen en weer gaat. Kourouma breidde een schitterend slot aan zijn roman, dat moet ik hem nageven. Lees maar zelf. Het is de moeite waard.

Ahmadou Kourouma: Allah is niet verplicht. Vert. Mirjam deVeth. De Geus, 192 blz. € 15,90, € 12,90 met bon uit NRC of via nrc.nl/extra