Bonussen en een onzichtbare hand

Maarten Doorman en Fredie Beckmans bezoeken graven van denkers, zoals dat van Adam Smith in Edinburgh.

Graf van Adam Smith (1732-1790) in Edinburgh. Foto Fredie Beckmans Beckmans, Fredie

Wonderlijk, een graf van een wijsgeer dat is opgeknapt en gesponsord door een bank. Op de woelige baren van de kredietcrisis is het nog moeilijker je voor te stellen, dat er een bank bestaat die naar een filosoof vernoemd is. Maar in Edinburgh kan dat allebei. De filosoof is Adam Smith, wiens hoofd op het biljet van 20 pond sterling te zien valt, en de bank is Adam & Company, voor private banking. Het in 1983 opgerichte Adam & Company is inmiddels een dochter van de Royal Bank of Schotland en daarom sinds kort een half halfzusje van ABN Amro.

Toch is deze flirt van wijsbegeerte en bankwezen minder raar dan het lijkt. Want Adam Smith mag een filosoof zijn, hij is ook de Darwin van de economie en een founding father van het kapitalisme, al bestond die term toen nog niet. Smith sprak van een ‘systeem van natuurlijke vrijheid’ en dat geeft al aan dat moraal en economie niet zo ver van elkaar afstonden als wij nu geneigd zijn te denken.

Het behoort tot de ironie van de geschiedenis dat het graf van deze filosoof van de vrijheid tegen de muur van een toenmalige gevangenis aanligt, de Tolbooth. Je zou ook kunnen zeggen dat het juist goed past bij de legendarische verstrooidheid van de voor zich uit mompelende professor die zichzelf eens 15 mijl buiten de stad in nachtgewaad aantrof terwijl hij in gedachten verzonken was.

Als de meeste filosofen van de achttiende eeuw ging Adam Smith uit van eigenbelang, dat immers een even natuurlijk verschijnsel is als een regenbui. In de economie moet de staat zich zoveel mogelijk van protectie en regels onthouden, dan zorgt een Onzichtbare Hand voor het beste resultaat. Daarop stoelt nog altijd het geloof van de liberalen.

Ook Karl Marx en latere socialisten vonden iets bij deze filosoof, namelijk het idee dat de waarde van dingen schuilt in de arbeid die erin is gestoken.

Het is mooi dat Adam & Company dit op het graf achter Canongate Kirk met een citaat uit The Wealth of Nations (1776) memoreert als de meest heilige en onschendbare grondslag van eigendom. Alleen wel een bom onder het bonussenbeleid van menige bank.

Maarten Doorman

    • Maarten Doorman