Wat ging er mis met rookverbod in de horeca?

Terwijl elders in de wereld het rookverbod een succes werd, draaide in Nederland de invoering ervan uit op een grote mislukking.

De campagne verliep veel te nonchalant, stellen Marc Willemsen, Hein de Vries en Onno van Schayck .

Het is nu bijna een jaar geleden dat de horeca rookvrij werd verklaard. Sindsdien is er veel onrust ontstaan door onduidelijkheid over de interpretatie van de wet. Geruchten dat er in afwachting van verdere besluitvorming minder streng wordt gecontroleerd en uitspraken van oppositiepartijen (PVV en VVD voorop) dat de wet maar helemaal moet worden afgeschaft, hebben de onrust verder vergroot.

Horecaondernemers die hun zaak wel op orde hebben, maken zich zorgen dat de wet wellicht wordt teruggedraaid. De grote meerderheid van de bevolking die wel blij is met een rookvrije horeca, zit ook niet te wachten op terug naar af. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Uit ons vergelijkend onderzoek blijkt dat Nederland het enige land is waar de invoering van de rookvrije horeca bij rokers niet tot toename van draagvlak heeft geleid, maar juist tot afname. Wanneer wij de resultaten aan buitenlandse collega’s presenteren, proberen we deze te verklaren vanuit onze kennis van de Nederlandse situatie. Als we vertellen dat de minister bij het instellen van de maatregel de horeca geruststellend meedeelde dat de controle in het begin niet zo streng zou zijn, schudt men meewarig het hoofd. Als we uitleggen dat het belangrijkste campagnemiddel een Postbus 51-spotje was waarbij een mannetje verkleed als sigaret bij cafés de deur wordt gewezen, is het ongeloof op de gezichten af te lezen.

Toen de Ierse horeca rookvrij werd gemaakt, werd een jaar van te voren een campagne ingezet met als boodschap dat de maatregel noodzakelijk is vanwege de gezondheid van de bevolking. De minister nam daar elke gelegenheid te baat om duidelijk te maken dat hij zijn verantwoordelijkheid nam en de bevolking wilde beschermen tegen tabaksrook. Mede hierdoor was het rookverbod in Ierland bijzonder succesvol: geen volksopstand, geen economische gevolgen voor de horeca. Wel tevreden klanten en tevreden eigenaars van cafés en restaurants. Business is daar weer ‘as usual’. De Ierse bevolking verkoos het rookverbod als beste maatregel van het jaar.

In Nederland heeft men zich onvoldoende gerealiseerd dat het invoeren van een rookverbod moeilijk is, juist hier. Nederlanders zijn trots op de rijke traditie van tolerantie. Nederlanders kunnen bijzonder verongelijkt reageren als verworven rechten worden ‘afgepakt’. Het café is voor de meesten gewoon deel van de openbare ruimte, maar voor sommigen een vrijplaats. Dat betekent dat je weerstand kunt verwachten en dat je goed moet uitleggen waarom de maatregel noodzakelijk is.

Een eerste reden voor het rookverbod is natuurlijk de bescherming van Nederlanders die hinder ondervinden van tabaksrook. Een dieperliggende reden is het feit dat tabaksrook, zeker bij regelmatige blootstelling, niet onschuldig is maar tot ernstige gezondheidsschade kan leiden, met name kanker, hartaandoeningen en luchtwegaandoeningen. Dit laatste speelt in de discussie een opvallend marginale rol.

Verder geldt dat hogere blootstelling meer risico inhoudt. Juist in cafés kan de blootstelling zeer hoge waarden bereiken. Voor werknemers is dat dus echt een probleem en het is terecht dat hiertegen is opgetreden.

Maar ook voor de bevolking is een rookverbod in de horeca belangrijk. Een kleine verhoging van het risico kan aanzienlijke gevolgen hebben voor de volksgezondheid, omdat het een groot deel van de bevolking betreft. Tijdens het spoeddebat zei minister Klink dat de bescherming van medewerkers nog steeds voorop staat, maar dat ook bezoekers, vooral astmapatiënten, ervan profiteren. Van een minister van Volksgezondheid mag meer worden verwacht.

Onze opiniepeilingen laten zien dat de steun voor het rookbeleid de laatste maanden afbrokkelt. Onder de rokers is het op een dieptepunt beland. Wij verklaren dit door de aanhoudende discussie over wel of geen rookverbod en de grote media-aandacht die uitgaat naar de rokers en kroegbazen die de asbakken weer op tafel zetten.

Een gebrekkige invoeringscampagne kan niet meer ongedaan worden gemaakt. Maar het zou wel helpen als de minister alsnog duidelijker stelling zou nemen en nu eens helder zou uitleggen waarom de maatregel echt noodzakelijk is vanuit het bredere perspectief van volksgezondheid.

Dr. Marc Willemsen, prof. Hein de Vries en prof. Onno van Schayck verrichten onderzoek naar de effectiviteit van tabaksontmoedigingsbeleid aan onderzoeksschool CAPHRI van het Maastricht Universitair Medisch Centrum (Maastricht UMC+). Marc Willemsen is tevens werkzaam als hoofd onderzoek bij STIVORO.

    • Marc Willemsen
    • Onno van Schayck
    • Hein de Vries