Hoe zijn landen ontstaan en welke was de eerste?

Het is heel vanzelfsprekend dat de wereld uit verschillende landen bestaat, die worden gescheiden door grenzen. Maar hoe zijn die landen eigenlijk ontstaan? En wat was het eerste land, vraagt Alexander Postma uit Utrecht.

„Dat ligt er maar helemaal aan wat je verstaat onder land”, zegt Niels van Willigen, universitair docent internationale betrekkingen aan de Universiteit Leiden. „Als je land als georganiseerde samenlevingsvorm definieert, kom je uit bij de Egyptenaren of Mesopotamië. Maar de landen zoals we die nu kennen, begonnen zich aan het eind van de Middeleeuwen te vormen. Lokale heersers streden met elkaar om grondgebied.” De overwinnaar stichtte een moderne staat. „De koning van wat nu Frankrijk is, had binnen zijn grondgebied een geweldsmonopolie en mocht als enige belastingen heffen.”

Maar een land is tegenwoordig veel meer dan de politie en de belastingdienst. Van Willigen: „In de 19de eeuw ontstonden de natiestaten. Mensen gingen zich vereenzelvigen met de staat, er ontstond een nationale identiteit.”

Wetenschappers zijn het niet eens over wat de eerste natiestaat is. „Sommigen zeggen De Nederlanden, anderen houden het op Frankrijk”, zegt hoogleraar politieke geschiedenis Susan Legêne van de Vrije Universiteit. „Franse filosofen benoemden hun natiestaat meteen als zodanig. Ze vergeleken zich zelfs met De Nederlanden. Die hadden zich afgescheiden van het Spaanse Rijk, maar ze hadden nog niet over zichzelf nagedacht als natie.”

Over hoe die identiteit is ontstaan, bestaan ook verschillende ideeën, zegt Van Willigen. „Een land zelf zegt vaak dat die nationaliteit er altijd al was en dat daarom de staat is ontstaan. Maar veel wetenschappers denken dat het Fransman-zijn actief is geconstrueerd door de Franse overheid, door middel van geschiedenis- en taalonderwijs bijvoorbeeld. Er was dus eerst de staat en toen pas de natie. De Europese Unie probeert op dezelfde manier een Europese identiteit te creëren, met de vlag, het volkslied en de grondwet.”

    • Robert Buzink