De Rijksdienst slankt af - en komt aan

Minder ambtenaren? Een mooie belofte. In de praktijk valt het tegen. De grote afslanking is de komende twee jaar voorzien, en de makkelijke opties zijn al vrijwel benut.

Nederland, Tiengemeten, 06-09-2007. De ambtenaren van de provincie Zuid-Holland hadden vandaag hun jaarlijkse personeeldag uit. Het is traditie om daar een nuttige invulling aan te geven. Dit jaar was het reisdoel het eiland Tiengemeten. Daar kun worden gekozen uit enkele cursussen, rondleidingen in de natuur en het verrichten van vrijwilligerswerk voor het natuurontwikkelingsproject Tiengemeten. Op de foto krijgen enkele tientallen van hen een cursus afrikaanse ritmes. Foto: Rob Huibers. Niet voor De Telegraaf. (De naamsvermelding Rob Huibers/Hollandse Hoogte of Rob Huibers/HH is verplicht bij publicatie). Rob Huibers/Hollandse Hoogte

Zeggen dat jouw partij nou écht eens iets gaat doen aan al die ambtenaren in Den Haag, dat doet het altijd goed bij verkiezingen. Maar dan word je minister en heb je allemaal mooie plannen die je zonder ambtenaren niet kan uitvoeren. En dan heb je ook de Tweede Kamer nog, die allemaal dingen van je eist die je zonder mensen niet voor elkaar krijgt.

Ook dit kabinet kon de verleiding niet weerstaan. Het zou gaan snijden, en niet zo’n beetje ook: 12.800 banen zouden de bewindslieden schrappen tijdens hun bewind, zeiden ze in 2006. En dat was niet alles. Om te voorkomen dat er in plaats van ambtenaren externe adviseurs zouden worden ingehuurd, moest er ook worden bezuinigd: 630 miljoen per jaar. Een „dubbelslot”, noemde het kabinet dat.

Zwartkijkers die waarschuwden dat het een onmogelijke opgave zou zijn, werden weggewuifd. Dit kabinet zou doen wat niemand daarvoor was gelukt: het land besturen met substantieel minder ambtenaren.

Het kabinet is nu ruim twee jaar verder. En er is goed nieuws, schreef minister Guusje ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA), afgelopen week aan de Tweede Kamer. Zij coördineert de zogeheten ‘Vernieuwing van de Rijksdienst’. In 2008 zou het kabinet één achtste deel van de ambtenarenreductie moeten realiseren: 1.600 functies moesten verdwijnen. Er gingen 2.137 mensen weg, vergeleken met de ‘nulmeting’ eind 2006. Mission accomplished dus, vindt Ter Horst: „Met deze krimp loopt de realisatie van de taakstelling vóór op de planning”, schrijft ze in de laatste voortgangsrapportage.

Maar klopt dat wel? Want bij veel ministeries zijn er juist mensen bijgekomen, blijkt uit diezelfde rapportage. Soms zijn dat grote aantallen: 1.117 bij Financiën, bijvoorbeeld, 432 bij Justitie. En ook Ter Horst zelf was niet succesvol. Haar ministerie kreeg er 229 mensen bij.

Waar komt de optimistische boodschap van Ter Horst dan vandaan? Er is één ministerie dat een enorme krimp laten zien: bij Sociale Zaken en Werkgelegenheid vertrokken sinds de nulmeting 2.810 mensen. Het gevolg van een onverwacht succesvolle fusie tussen uitkeringsinstantie UWV en arbeidsbureau CWI. Maar die meevaller is alweer verleden tijd: door de economische recessie heeft UWV/CWI het zo druk dat er in de eerste maanden van 2009 alweer 2.300 mensen bijkwamen.

Weg is het succes van 2008.

Op Binnenlandse Zaken is ‘programma-secretaris-generaal’ Roel Bekker als hoogste ambtenaar verantwoordelijk voor de hele operatie. Hij bestrijdt dat de afslankingsdoelstellingen niet worden gehaald. Ten opzichte van de nulmeting van het kabinet is dat misschien voor een deel zo, maar het vorige kabinet had veel vacatures nagelaten, bijvoorbeeld voor de groei van de Inlichtingendienst en de Belastingdienst. Het grootste deel van de toename bij ministeries als Financiën en Justitie bestaat uit ambtenaren die de vacante plekken opvulden. En de vacatures onvervuld laten? Het kan in theorie, maar de politiek zou het niet accepteren, zegt Bekker.

Dat de daling van het ambtenarental voor een groot deel van UWV/CWI komt, en nu alweer is teruggedraaid, is een probleem voor 2009, zegt Bekker: „Linksom of rechtsom, het totale aantal ambtenaren in 2008 is wel afgenomen.” En dat is een meevaller: „Je moet altijd maar afwachten of zoiets op gang komt.”

Het is niet fair, zegt Bekker, de blik alleen te richten op de ambtenarenaantallen. Minstens zo belangrijk is de structurele bezuiniging van 630 miljoen euro per jaar die hieraan gekoppeld is. Die wordt gewoon ingeboekt. En met het verbeteren van de kwaliteit van de rijksoverheid gaat het ook goed, zegt Bekker. Een conclusie waarvoor volgens het kabinet zelf nog onvoldoende informatie is.

De nadruk op het schrappen van ambtelijke functies komt van het kabinet zelf. Dat had zich voorgenomen dat burgers minder last van de overheid zouden krijgen. Minder last van tegenstrijdige of overbodige regels, minder last van bureaucratie en bergen papier. Daarvoor was vermindering van het aantal ambtenaren noodzaak. „Een overheid die zich minder met zaken bemoeit, kan en moet daadwerkelijk kleiner zijn, en niet alleen maar goedkoper”, schreef het kabinet.

Dan moet de politiek wel kiezen, zegt Bekker. „Bijna de gehele Kamer eiste dat de inspecties met 25 procent zouden krimpen. Maar diezelfde Kamer wil ook dat de inspecties Jeugdzorg en Gezondheidszorg intensiever toezicht houden. En wat zie je? Die inspecties zijn in 2008 met 15 procent gegroeid.”

Kiezen is lastig: politici maken liever beleid dan dat ze het afschaffen. Voor het eerste ben je gekozen, en met het tweede maak je geen vrienden. Dat gedrag blijkt ook nu weer: verschillende ministers eisten, en krijgen, meer ambtenaren: er komen er 2.100 bij.

Een tegenslag? Dat dit cijfer bekend is, is eigenlijk al winst van het programma, zegt Bekker. Extra mensen mogen daardoor alleen nog aangenomen worden als er een expliciet kabinetsbesluit voor is: „Het is goed om duidelijk de personele consequenties te laten zien van de wensen van ministers. Bureaucracy bashing is altijd populair. Maar de meeste ambtenaren zitten gewoon dingen te doen die de politiek van hen wil.”

Het grote schrappen moet nog beginnen: 3.200 banen in 2011, en 6.400 in 2011. De vooruitzichten zijn niet goed. De conjunctuur zit tegen: is het in economisch goede tijden soms een worsteling mensen bij je organisatie te houden, als het slecht gaat, krijg je ze maar moeilijk weg. Alle makkelijke opties zijn nu al uitgeput, schrijft de minister zelf. Als ministeries nu nog banen willen schrappen, zijn moeilijke keuzes onvermijdelijk.