Schoongewassen naar het nieuwe leven

Departures. Regie: Yôjirô Takita. Met: Masahiro Motoki, Tsutomu Yamazaki. In: 6 bioscopen****

De Japanse regisseur Yôjirô Takita had de mazzel dat hij anderhalf jaar moest zoeken naar een bedrijf dat zijn film Departures wilde uitbrengen. Niet veel mensen zagen wat in een film over een werkloze cellist, die noodgedwongen terugkeert naar zijn geboorteplaats en daar een nieuwe betrekking vindt bij een uitvaartonderneming. Te deprimerend, te curieus. Vervolgens sloeg de economische recessie toe en sloot de film plotseling naadloos aan bij een algemeen gevoel van onbehagen. De Academy of Motion Picture Arts and Sciences viel als een blok voor de film en kende de Oscar voor beste buitenlandse film toe aan Departures.

Die uitverkiezing was een verrassing, gezien de concurrentie van erkende meesterwerken als Waltz with Bashir en Entre les murs, maar is ook weer niet moeilijk te verklaren. Departures heeft het een en ander gemeen met Slumdog Millionaire, de grote winnaar van de Oscars dit jaar. Voor beide films geldt dat ze een exotische locatie verbinden met de personages, de verhaalopbouw en de humanistische boodschap, die voor Hollywood heel herkenbaar zijn. Beide films doen wat Hollywood het liefst zou doen en wat in de praktijk zelden daadwerkelijk lukt: een geïnspireerd, toegankelijk verhaal vertellen waarin de liefde voor film voelbaar is, zonder een zweem van cynisme.

Masahiro Motoki, een bekende televisieacteur in Japan, speelt Daigo, een matige cellist, die tot zijn eigen verbazing een baan heeft weten te bemachtigen bij een orkest in Tokio. Het orkest wordt echter van de een op de andere dag opgeheven, waarna hij zijn dure cello moet verkopen. Er zit niets anders op dan met zijn vrouw terug te keren naar zijn geboortedorp en daar op zoek te gaan naar een nieuwe betrekking. Weg jongensdroom, al voelt het voor hem ook als een ‘bevrijding’ dat hij de cello neer kan leggen.

Door een misverstand solliciteert hij op een baan bij een firma die zich heeft gespecialiseerd in het weer toonbaar maken van overledenen. Dat gaat gepaard met een wasritueel, waarbij de nabestaanden toekijken. Voor de familieleden is het wasritueel een bron van troost, dat met grote toewijding en zorgvuldigheid wordt uitgevoerd, en waarbij het zaak is nooit een glimp van het naakte lichaam te tonen. Dat is ook in Japan geen staande praktijk. Het ritueel, bedoeld om iemand schoon en fris aan een nieuw leven na de dood te laten beginnen, vindt alleen op sommige delen van het platteland plaats.

Eigenlijk is zijn optreden als lijkenwasser niet zo heel anders dan een optreden als cellist – een ander instrument dan de cello, met zijn diepe, melancholieke toon, had de hoofdpersoon van deze film ook niet kunnen spelen. Maar het duurt even voordat Daigo zich bij zijn nieuwe baan heeft neergelegd. Zijn vrouw reageert vol afschuw als ze achter zijn broodwinning komt. Ze smeekt hem om een ‘normaal’ beroep te kiezen. Maar er is toch niets normaler dan de dood, zegt hij.

De doden zijn vaak jong en mooi, wat iets te maken kan hebben met het hoge zelfmoordpercentage in Japan. Toch is Departures, ondanks het droeve onderwerp, geen sombere film. De film gaat over verzoening: verzoening met de teleurstelling niet te zijn geworden wat je ooit hoopte te worden, verzoening van een zoon met een vader die hem in de steek liet, en, uiteindelijk, de verzoening met de dood. Het ritueel maakt verzoening mogelijk. Het komt niet in plaats van de authentieke, rauwe emotie, maar zorgt er juist voor dat gevoelens los kunnen komen, die anders vast zouden blijven zitten in een onontwarbare kluwen. Het wasritueel maakt de emoties helder.

De film begint als een komedie, om bijna ongemerkt over te gaan in een melodrama, waar de lach met steeds langere tussenpozen op zich laat wachten. Soms verslikt Takita zich en wordt Departures kitscherig – met name in een montage waarin Daigo ineens cello zit te spelen bovenop een koude berg: een afgekloven beeld, de musicus in de vrije natuur, waar filmmakers kennelijk maar geen genoeg van krijgen. Vaker raakt de regisseur precies de juiste snaar in zowel de komische als de dramatische scènes. Niet veel regisseurs zijn in staat om zulke uiteenlopende registers in dezelfde film te bespelen. Departures is een tearjerker, maar wel een tearjerker met stijl en klasse.