Onruststokers als ik zijn hard nodig

President Jacob Zuma heeft verschillende rechtszaken lopen tegen tekenaar Zapiro wegens reputatieschade.

‘Door die zaken ben ik publieke vijand nummer één.’

Vanaf de dag dat Jacob Zuma tegenover een rechter verklaarde dat hij een verfrissende douche had genomen om na onbeschermde seks het aidsvirus van zich af te spoelen tekende Jonathan Shapiro hem nog louter met een douchekop op zijn kale schedel. Maar na Zuma’s inauguratie tot president, eerder deze maand, en de positieve reacties op zijn kabinet was de douchekop opeens verdwenen. Althans: hij zat niet meer aan Zuma vast, maar bungelde als een zwaard van Damocles boven zijn hoofd. „Tijdelijk opgeschort”, schreef de beroemdste Zuid-Afrikaanse cartoonist bij zijn tekening in het dagblad The Times.

„Hoewel ik nog steeds zo mijn zorgen heb en ervan overtuigd ben dat Zuma voor het ANC de verkeerde kandidaat was, moeten we ons neerleggen bij de realiteit dat hij nu de president van het land is. Zuma moet de kans krijgen zich te bewijzen”, zegt de 50-jarige tekenaar, beter bekend onder zijn artiestennaam Zapiro, in zijn atelier aan de voet van de Tafelberg.

Maar de douchekop staat intussen voor meer dan Zuma’s omstreden uitlatingen over hiv. Afgelopen week kwam het ding alweer vervaarlijk dicht bij zijn oude plek op het hoofd van Zuma toen Zuid-Afrikaanse media berichtten dat de president een minister toestemming had gegeven om een peperdure Mercedes als gift van een particulier bedrijf te accepteren – de man gaf de auto later alsnog terug. Shapiro: „De douche is meer in het algemeen een verwijzing geworden naar Zuma’s neiging rare dingen te zeggen.”

Maar ondanks de geste heeft de nieuwe president de verschillende rechtszaken tegen de tekenaar nog niet ingetrokken. Totaal eist Zuma 11 miljoen rand (ongeveer 1 miljoen euro) van Shapiro wegens reputatieschade. Een tekening waarop Zuma zijn broekriem losgespt om Vrouwe Justitia te verkrachten leidde tot de hoogste claim. Die zaak heeft hem maandenlang in het middelpunt van het nieuws geplaatst. „Door die zaak ben ik publieke vijand nummer één geworden”, zegt Shapiro.

Is onder Zuma het klimaat voor satire in Zuid-Afrika veranderd?

„Zuma’s voorganger Thabo Mbeki was paranoia en omringde zich alleen met ja-knikkers, maar nooit heeft hij een cartoonist of satiricus voor het gerecht gedaagd. Hij zag in dat je cartoonisten dan precies het platform geeft dat ze willen. Ik zeg niet dat ik wil dat Zuma me aanklaagt, maar man o man, wat heeft hij me een profiel gegeven. Ik ben nu wereldberoemd. Zijn acties hebben totaal contraproductief gewerkt.”

Bent u bang voor de komende jaren onder Zuma?

„Bang is niet het juiste woord, maar ik houd de voornemens van het ANC om een mediatribunaal in te stellen en om censuur vóór publicatie mogelijk te maken angstvallig in de gaten. Zo ver ging zelfs het apartheidsregime niet: daar konden mijn cartoons eerst verschijnen voordat ze verboden werden. Ik ben altijd een aanhanger van het ANC geweest, maar bij de afgelopen verkiezingen heb ik voor het eerst niet op ze gestemd.”

Wat zit er achter?

„Dat is me een raadsel. Het is eigenlijk heel vreemd hoe weinig subtiel hun benadering is. Ze lijken niet te begrijpen dat mensen rechtszaken tegen een cartoonist beschouwen als een bedreiging van de vrije pers. Je moet mij negeren! Misschien denken ze: onze kiezers interesseert het niet, maar dan maken ze een grote fout. Want veel mensen voelen zich ongemakkelijk bij dit soort aanvallen. De samenleving kan niet zonder extraparlementaire onruststokers als ik.”

Hebt u wel eens zelfcensuur toegepast?

„Het zou oneerlijk zijn als ik zei dat ik dat nooit gedaan heb. Je houdt natuurlijk rekening met hoe mensen reageren. Maar ik probeer het niet te doen. Natuurlijk zijn er wel cartoons waar ik spijt van heb, dat ik net iets te lomp was, maar laat duidelijk zijn: de cartoons over Jacob Zuma horen daar niet bij. Als het gaat om Zuma heb ik gelijk. Overigens vind ik het geweldig dat we de laatste vijftien jaar zo enorm veel ruimte hebben gehad om te zeggen wat we wilden.”

In Afrika is groot respect voor leiders. Botst uw soort cartoons niet met die cultuur?

„Herrieschoppers zoals ik zijn in een democratische samenleving nodig. Ik heb het recht om kwetsend en ongemanierd te zijn. En volgens mij sluit dat aan op de Afrikaanse traditie van imbongi, lofzangers die de chief ook wel eens onverwachts iets gemeens toevoegen om hem bij de les te houden of hem duidelijk te maken hoe het gewone volk over sommige dingen denkt. Satire is echt niet louter een westers idee.”

Is het onhandig dat u wit bent?

„Dan krijg je sneller te horen dat je racist bent als je iets lelijks tekent. Maar ik doe witte politici hetzelfde aan als zwarte politici. Dat is onzin dus. En de meeste lezers malen er niet om. Toen ik voor The Sowetan tekende, deed ik mee aan ontmoetingen met lezers in zwarte woonwijken en veel mensen waren stomverbaasd dat ik een witte man bleek te zijn. Dat zie ik dan maar als een compliment.”

Meer cartoons zijn te vinden op: zapiro.com