De stilte is gebleven

Eenzaamheid en rust tekenen de kloosterorde van de kartuizers. De monniken en broeders uit het kartuizer klooster in Roermond zijn weg maar in de gangen hangt nog altijd de stilte van hun spiritualiteit.

Als je de gang van het kartuizer klooster in Roermond in loopt, denk je heel even: daar staan er nog twee, in hun witte pijen. Iets dichterbij blijken het een tentoongestelde zomer- en winterpij. Tastbaarder kan de geschiedenis van de kartuizer monniken niet meer worden. Want hun laatste klooster op Nederlands grondgebied werd al in 1783 gesloten, op last van de Oostenrijkse keizer Josef II, onder wiens Habsburgse jurisdictie Midden-Limburg toen viel.

„Welk nut, welke goddelijke vreugde brengen de eenzaamheid en de stilte van de woestijn aan hen die ervan houden! Dat weten alleen zij die er de ervaring van hebben opgedaan.” Dat schreef Bruno van Keulen, die in 1084 de orde der kartuizers stichtte. Door uiterlijke stilte probeerden de leden van deze orde innerlijke stilte te bereiken. De mens raakt op die manier los van zijn dagelijkse begeerten en zijn nutteloze gedachten en bereikt zo een staat van zuiverheid, waarin hij zich geheel aan God kan wijden.

De kartuizers hebben altijd tot de verbeelding gesproken. Regisseur Philip Gröning maakte enkele jaren geleden een indrukwekkende film over de orde, Into Great Silence. In andere kloosters mochten monniken in gehoorzaamheid en armoede leven, de kartuizer orde ging een flinke stap verder. Zwijgplicht, geen vlees, weinig tot geen contact met de buitenwereld. Slechts een deel van de dagelijkse liturgie wordt gemeenschappelijk gevierd.

In Roermond aten de kartuizers alleen in hun monnikshuisjes, waar ze ook werkten. Deze cellen lagen rondom de binnenplaats van het klooster, met de achterzijde tegen de buitenmuur. „Alleen op maandag hadden ze vrij, dan mochten ze even het klooster uit”, vertelt Huub Valentijn, gildecoördinator van de kathedrale kerk van Roermond en gastheer op de tentoonstelling.

De kartuis van Roermond werd gesticht in 1376 door kartuizers uit Keulen, die gastvrijheid kregen van ridder Werner van Swalmen. Werner was in 1368 op pelgrimage naar het Heilige Land geweest. Bij zijn terugkeer had hij een kapel opgericht en die genoemd naar de geboorteplaats van Jezus. De kartuizers beloofden dagelijks te bidden in deze Bethlehemkapel. Op het aanpalende terrein bouwden zij hun klooster. Daar verrichtten de monniken de meest uiteenlopende werkzaamheden, van het kopiëren van handschriften tot het fabriceren van rozenkransen uit beenderen.

De kartuizer gemeenschap telde in de Middeleeuwen tal van invloedrijke theologen. De bekendste was Dionysius van Rijkel. Hij woonde in Roermond van 1424 tot zijn dood in 1471 en schreef er minstens 42 boeken, onder meer theologische commentaren op grote denkers als Thomas van Aquino (1224-1274). Dionysius’ boeken zijn zowel in hun oorspronkelijke fraaie, autografische als in huidige vorm te bekijken. Ze worden nog altijd bestudeerd.

De tentoonstelling geeft een goed beeld van de kartuizer geschiedenis van Roermond. Dieptepunt was de moord op negen koormonniken en drie lekenbroeders, toen de troepen van prins Willem van Oranje de stad op 22 juli 1572 op de Spanjaarden veroverden. Niet het bericht van de moord op de Gorcumse martelaren bij de verovering van Den Briel door de Watergeuzen, maar dat van de gewelddadige dood van de twaalf kartuizers verspreidde zich snel over heel Europa. Tal van schilders legden de gebeurtenis vast. Hun werken zijn nu in Roermond te zien. Heel plastisch is de afbeelding door een anonieme meester van broeder Severus van Koblenz, wiens bloed als een fontein uit zijn slaap spuit.

Wie na het bezoek aan de tentoonstelling de oude kloostertuin, tegenwoordig stadspark De Karthuis, inloopt, proeft nog iets van de eeuwenoude rust en stilte van de kartuizers. Onder de beelden in dit park ook een van theoloog Dionysius van Rijkel van de hand van beeldhouwer Piet Schoenmaker. Het geluid van de vogels onderstreept er de stilte. Even monnik.

Meer informatie op: www.kartuizers.nl

    • Herman Amelink