'ANC ziet kritiek als contrarevolutionair'

Cartoonist Zapiro gunt Zuma „een kans”, maar waakt voor beknotting.

„Herrieschoppers zoals ik zijn nodig.”

South Africa, Cape Town, 18. October 2005 - Well known South African political cartoonist Zapiro (Jonathan Shapiro) in his studio at his Cape Town home. (Photo: Henner Frankenfeld / Full Frame Productions / henner@picturenet.co.za) cartoon art artist

Vanaf de dag dat Jacob Zuma tegenover een rechter verklaarde dat hij een douche had genomen om na onbeschermde seks het hiv-virus van zich af te spoelen, tekende Jonathan Shapiro hem nog louter met een douchekop op zijn kale schedel. Maar na Zuma’s inauguratie als president, eerder deze maand, en de positieve reacties op zijn kabinet, was de douchekop opeens verdwenen. Althans: hij zat niet meer aan Zuma vast, maar bungelde als een zwaard van Damocles boven zijn hoofd. „Tijdelijk opgeschort”, schreef de beroemdste Zuid-Afrikaanse cartoonist bij zijn tekening in het dagblad The Times.

„Hoewel ik nog steeds mijn zorgen heb en ervan overtuigd ben dat Zuma voor het ANC de verkeerde kandidaat was, moeten we ons neerleggen bij de realiteit dat hij nu de president is. Zuma moet de kans krijgen zich te bewijzen”, zegt de 50-jarige tekenaar, beter bekend onder zijn artiestennaam Zapiro, in zijn atelier aan de voet van de Tafelberg in Kaapstad.

Maar afgelopen week kwam de douchekop alweer vervaarlijk dicht bij zijn oude plek op het hoofd van Zuma, nadat Zuid-Afrikaanse media berichtten dat de president een minister toestemming had gegeven om een peperdure Mercedes als gift van een particulier bedrijf te accepteren – voordat de man de auto alsnog teruggaf. Shapiro: „De douche is meer in het algemeen een verwijzing geworden naar Zuma’s neiging rare dingen te zeggen.”

Ondanks de ‘geste’ van het op afstand plaatsen van de douchekop heeft de nieuwe president de diverse rechtszaken tegen de tekenaar niet ingetrokken. Totaal eist Zuma 11 miljoen rand (1 miljoen euro) vanwege reputatieschade. Een tekening waarop Zuma zijn broekriem losgespt om Vrouwe Justitia te verkrachten leidde tot de meeste kritiek in Zuid-Afrika. „Door die zaak ben ik publieke vijand nummer één geworden”, lacht Shapiro.

Een door hem gemaakte televisieshow met Spitting Image-achtige poppen van Zuid-Afrikaanse politici werd door de publieke omroep SABC nog voor de uitzending teruggetrokken en wegens ‘juridische zorgen’ haalde de omroep deze week voor de tweede keer een documentaire over Zapiro van de buis. Vroeger, zegt Shapiro, was zijn vak een stuk makkelijker. „Tijdens de apartheid wist je tenminste wie de vijand was.”

Is onder Zuma het klimaat voor satire in Zuid-Afrika veranderd?

„Zuma’s voorganger Thabo Mbeki was paranoia en omringde zich met ja-knikkers, maar nooit heeft hij een cartoonist of satiricus gedaagd. Hij zag in dat je cartoonisten dan precies het platform geeft dat ze willen. Ik zeg niet dat ik wil dat Zuma me aanklaagt, maar man o man, wat heeft hij me een profiel gegeven. Zijn acties hebben totaal contraproductief gewerkt.”

Bent u bang voor de komende jaren onder Zuma?

„Bang is niet het woord, maar ik houd de voornemens van het ANC om een mediatribunaal in te stellen en om censuur vóór publicatie mogelijk te maken angstvallig in de gaten. Zo ver ging zelfs het apartheidsregime niet. Ik ben altijd ANC-aanhanger geweest, maar bij de afgelopen verkiezingen heb ik voor het eerst niet op ze gestemd. Iedere vorm van kritiek zien ze als contrarevolutionair.”

Wat zit daar achter?

„Dat is me een raadsel. Ze lijken niet te begrijpen dat mensen rechtszaken tegen een cartoonist beschouwen als een bedreiging van de vrije pers. Je moet mij negeren! Er is een theorie dat het ANC de middenklasse heeft opgegeven. Misschien denken ze: onze kiezers interesseert het niet, maar dan maken ze een grote fout. Veel mensen voelen zich ongemakkelijk bij dit soort aanvallen. De samenleving kan niet zonder extraparlementaire onruststokers zoals ik.

„Overigens vind ik het geweldig dat we de laatste vijftien jaar zo enorm veel ruimte hebben gehad om te zeggen wat we wilden. Ik denk dat ik cartoons heb gemaakt die in andere democratieën niet gepubliceerd konden worden.”

Wat voor soort cartoons?

„De meer grove cartoons, met seksuele verwijzingen naar politici, zouden in veel landen tot problemen hebben geleid. De cartoon van oud-president Botha bijvoorbeeld die zijn veel jongere vriendin naait terwijl hij door de telefoon vertelt dat hij te ziek is om voor de Waarheidscommissie te verschijnen.”

In Afrika is veel respect voor leiders. Botst uw werk niet met die cultuur?

„Herrieschoppers zoals ik zijn in een democratische samenleving nodig. Ik heb het recht kwetsend en ongemanierd te zijn. En volgens mij sluit dat aan op de Afrikaanse traditie van de imbongi, lofzangers die de chief ook wel eens iets gemeens toevoegen om hem bij de les te houden. Satire is echt niet een louter westers idee.”

Is het onhandig dat u blank bent?

„Dan krijg je sneller te horen dat je racist bent als je iets lelijks tekent. Maar ik doe witte politici hetzelfde aan als zwarte politici. En de meeste lezers malen er niet om. Toen ik voor The Sowetan tekende, deed ik mee aan ontmoetingen met lezers in zwarte wijken en mensen waren stomverbaasd dat ik wit bleek te zijn. Dat zie ik dan maar als een compliment.”