Gaan wij de wereld redden... ...of zetten wij die op z'n kop?

Door Evert Jan Ouweneel

Met de uitbraak van de Mexicaanse griep dringt het weer even tot ons door, dat de wereld voor heel wat meer uitdagingen staat dan alleen een economische crisis. De klimaatcrisis is nog erger dan we dachten, de strijd tegen honger faalt, en het aantal mensen in extreme armoede (minder dan 1,25 dollar per dag) zal dit jaar met tientallen miljoenen stijgen.

Hebben we genoeg aan een dozijn Obama-klonen en wat nieuwe technologie om de wereld te redden, of zijn de rampen van de toekomst al onafwendbaar geworden?

Hier een beschrijving van twee toekomstperspectieven. Een No We Won’t-scenario waarin problemen zullen escaleren doordat het ‘ieder voor zich’ is in de wereld. En een Yes We Can-scenario waarin problemen effectief en duurzaam kúnnen worden aangepakt als er wereldwijd wordt samengewerkt. Beide zijn voor een deel gebaseerd op publicaties in het tijdschrift Nature, voor een deel op het boek Welvaart voor de wereld van de invloedrijke econoom Jeffrey Sachs, en natuurlijk ook op eigen waarnemingen. De scenario’s werken als een spiegel: wie ze leest, merkt vanzelf hoe groot het eigen vertrouwen in de mensheid is op het gebied van solidariteit, technologie en langetermijndenken.

(Foto Hollandse Hoogte) Het Ketliker skar na zonsondergang; Nature area after sunset Wouter Visser/Hollandse Hoogte

Yes We Can

Wereldbevolking

Bevolkingsgroei

De wereldbevolking kan beperkt blijven tot 8 miljard in 2050 als de motieven voor grote gezinnen worden weggenomen: met hulp van rijke landen kan de kindersterfte sterk afnemen, de vrijwillige geboortebeperking sterk toenemen en kan er fors geïnvesteerd worden in landbouw, onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur en pensioenen.

Armoedebestrijding

De extreme armoede kan in 2025 zijn beëindigd wanneer rijke landen hun hulp flink opvoeren en tussen 2015 en 2025 zo’n 0,7 procent van hun inkomen (300 miljard dollar per jaar) besteden aan de ontwikkeling van zelfstandige economieën in arme landen. (Maart 2002 werd deze hulp al toegezegd in de Consensus van Monterrey.) Door rechtstreeks de boerinnen en kinderen te ondersteunen, kan ook in Afrika veel vooruitgang worden geboekt.

Ziektebestrijding

Het is gelukt de pokken wereldwijd uit te roeien en ook polio is de afgelopen decennia effectief aangepakt. Hetzelfde kan gebeuren met aids, tuberculose, malaria, lepra en nieuwe ziekten, wanneer landen hun krachten bundelen en met name de gezondheidszorg in de arme landen verbeteren.

Wereldbol

Klimaatverandering

De opwarming kan beperkt blijven tot 2 graden in 2050, als de wereld even daadkrachtig de CO2-uitstoot aanpakt als ooit de Cfk’s (stoffen die de ozonlaag aantasten). De CO2-uitstoot moet gehalveerd worden ten opzichte van 1990 door belastingheffing en een snelle ontwikkeling en toepassing van schonere energie en CO2-opslag. Nog dit jaar moet de wereld zich hieraan in een krachtig vervolg op het Kyoto-protocol uit 1997 committeren.

Grondstoffen

Het probleem is niet een gebrek aan grondstoffen, maar het niet duurzame gebruik ervan. Spanningen kunnen worden voorkomen door wereldwijd het behoud van bossen te stimuleren, bodemtrawlers (vissersboten die de zee-ecologie vernietigen) te verbieden, water- en olieverbruik door duurzame technologieën te verminderden, en de landbouwproductiviteit in arme landen te laten stijgen.

Biodiversiteit

Het Verdrag inzake Biologische Diversiteit kan wereldwijd nieuw leven worden ingeblazen door leefgebieden via wetgeving te beschermen, het behoud van bossen en duurzame landbouw te stimuleren, stikstofvervuiling te verminderen, wereldwijde visgronden te beschermen, realistische vleesprijzen (inclusief de kosten voor watergebruik en weidegronden) in te voeren en de handel in bedreigde diersoorten strenger aan te pakken.

Wereldorde

Veiligheid

Criminaliteit en terrorisme ontstaan vooral door economische factoren (armoede, te veel kansloze jongeren, te snelle verstedelijking). De meest effectieve aanpak is dus armoedebestrijding. Daarnaast moet er fors geïnvesteerd worden in het begrip en vertrouwen tussen landen om tot meer samenwerking op veiligheidsgebied te komen. Begrip en vertrouwen vormen ook de basis voor een nieuw streven naar een kernwapenloze wereld.

Crisis

De crisis kan de wereldbevolking dichter bij elkaar brengen doordat er wereldwijd wordt nagedacht over de rol van markt en overheid, en over de normen en waarden die wij delen in het economische verkeer. Ook kan de crisis de ontwikkeling en toepassing van duurzame productie en technologieën stimuleren. Dan kan er bespaard worden op het gebruik van energie en grondstoffen. Juist nu is de tijd rijp voor duurzaam ondernemen.

Machtsverschuiving

De wereld van de 21ste eeuw kent niet één maar meerdere leiders: China zal een deel van Amerika’s verantwoordelijkheid kunnen overnemen in de aanpak van wereldkwesties. De grootste uitdaging van deze eeuw is te aanvaarden dat wij geen andere keuze hebben dan samen te werken op de ene planeet die ons ter beschikking staat.

Wereldbevolking

Bevolkingsgroei

De wereldbevolking zal onverminderd doorgroeien van 6,8 nu naar mogelijk 11,7 miljard in 2050, doordat de armen blijven geloven in grote gezinnen als inkomstenbron en oudedagsvoorziening. Deze mensen wonen in regio’s die het minst in staat zijn de bevolkingsgroei op te vangen, zodat de armoede, ellende en onrust daar alleen maar zal toenemen.

Armoedebestrijding

De extreme armoede zal in 2025 nog altijd voortduren, doordat de armste regio’s vastzitten in hun eigen armoede en rijke landen onvoldoende bereid zijn in deze regio’s te investeren. De ellende leidt daardoor tot nog meer ellende (terrorisme, milieurampen, smokkel, ziekten, massale vluchtelingenstromen) die op den duur wereldbedreigend zal zijn. Bovendien kampt Afrika met te grote culturele en bestuurlijke obstakels om vooruitgang te boeken.

Ziektebestrijding

Door klimaatverandering, toenemende mobiliteit, verstedelijking en meer contact tussen mens en dier, zullen oude ziekten nieuwe gebieden treffen en nieuwe ziekten zoals aids en griepvirussen grote risico’s vormen voor de wereld. Pandemieën zullen door gebrek aan coördinatie onvermijdelijk zijn.

No We Won’t

Wereldbol

Klimaatverandering

De opwarming is niet te stuiten. Bij de huidige CO2-uitstoot zal de aardse temperatuur al in 2020 zo’n 2 graden hoger zijn dan in 1750, en de uitstoot groeit jaarlijks met 1 tot 3 procent. Door de opwarming zullen leefgebieden worden vernietigd, natuurrampen in hevigheid en aantal toenemen, zal eenderde tot de helft van alle diersoorten uitsterven, de zeespiegel stijgen en het verdwijnen van gletsjers honderden miljoenen mensen in grote problemen brengen.

Grondstoffen

Na de economische crisis zullen de grondstofprijzen (olie, gas, graan, rijst) weer omhoogschieten. De sociale onrust in arme landen zal hierdoor toenemen. De ontbossing zal onverminderd doorgaan vanwege de grote vraag naar sojabonen en tropisch hardhout. De zeeën zullen worden leeggevist en toenemende schaarste aan olie en water zal voor wereldwijde spanningen zorgen.

Biodiversiteit

Er zal weinig terechtgekomen van het Verdrag inzake Biologische Diversiteit uit 1992, waarin werd beloofd in 2010 het verlies van biodiversiteit sterk te hebben verlaagd. In 2050 zijn koraalriffen, kikkers en padden zeldzaam geworden. Het teruglopende aantal bijen zorgt voor lagere landbouwopbrengsten en stijgende voedselprijzen. Mensapen (gorilla’s, bonobo’s, chimpansees) en ijsberen zijn alleen nog in dierentuinen te bewonderen.

Wereldorde

Veiligheid

Internationale criminaliteit (smokkel, fraude, illegale wapenhandel, hackers) en terrorisme zal zich uitbreiden doordat internationaal recht tekortschiet en het niet lukt een effectief en wereldwijd opererende politiemacht op de been te brengen. Daarnaast zal veel geweld voortduren door conflicten over olie, goud en andere kostbare grondstoffen, en neemt het gevaar toe dat kernwapens in landen als Rusland en Pakistan in verkeerde handen komen.

Crisis

De huidige economische crisis zal voor nieuwe onrust zorgen, doordat hierdoor onvoldoende wordt geïnvesteerd in nieuwe olievoorraden (waardoor de olieprijs sterk zal stijgen), in duurzame energie (waardoor de CO2-uitstoot hoog blijft), en in armoedebestrijding (waardoor de onrust zal toenemen). Ook zullen we weinig leren van de crisis: zodra de economie zich herstelt, zijn de wijsheden over matigheid en duurzaamheid snel vergeten.

Machtsverschuiving

China zal het stokje van de Verenigde Staten overnemen als nieuwe wereldleider. In de geschiedenis verliep zo’n machtsverschuiving nooit zonder strijd, dus waarom zou het nu wel goed gaan? Wantrouwen en wedijver tussen de wereldmachten zullen alleen maar toenemen. We gaan een paar roerige en onaangename decennia tegemoet.

Evert Jan Ouweneel verzorgt op 6 juni de seminar ‘De wereldgeschiedenis in een dag’. Zie www.websophia.com.