Student staat straks met lege handen

Nederland is het enige land in de EU waarin afgelopen tien jaar geen groei was van het onderzoek. Daarmee schaden we onze toekomst, meent Robbert Dijkgraaf.

Drie golven spoelen momenteel over ons land heen, drie crises die ook het wetenschapsbedrijf in Nederland voor de komende jaren sterk zullen tekenen. Allereerst is er de financiële crisis die nog steeds de actualiteit beheerst, vervolgens de energie- en milieucrisis die aan urgentie wint, en ten slotte de intellectuele crisis: het uithollen en afkalven van de kennisbasis.

Over de laatstgenoemde horen we het minst, maar zij is in mijn ogen wel de gevaarlijkste van het drietal, omdat deze kenniscrisis het oplossen van de eerste twee verhindert.

Over de kredietcrisis wil ik kort zijn; er wordt immers genoeg over geschreven. Er is een enorme bel lucht uit de fietsband van de wereldeconomie ontsnapt en met een flinke mand boodschappen op de bagagedrager voelen we nu iedere kiezel op het wegdek.

De krimp van de Nederlandse economie zal ook grote gevolgen hebben voor de wetenschap. Investeringen in onderwijs, onderzoek en innovatie komen onder druk te staan. Bedrijven hebben de grootste moeite hun research op peil te houden. De derde geldstroom neemt af; kennis en talenten dreigen te verdwijnen.

Achter de economische donderwolken doemt echter een nog veel dreigender perspectief op: de ecologische crisis met de moderne incarnatie van de vier apocalyptische ruiters honger, ziekte, energietekort en klimaatverandering. Dat de wereld voor ernstige problemen staat is zonneklaar. Bij het adresseren van deze problemen is voor de wetenschap een cruciale rol weggelegd.

Kennis en technologie mogen onderdeel van de oorzaak zijn geweest, zij zullen zeker onderdeel zijn van de oplossing. In de strijd met deze grote vraagstukken moet de wetenschap al haar wapens inzetten. De energie- en milieucrisis kan onmogelijk worden bedwongen met het huidige niveau van technologie. Fundamentele nieuwe kennis is absoluut cruciaal.

De grote mondiale uitdagingen in combinatie met het economische laagtij, zullen de komende jaren alles van de wetenschap vragen. Hoe wrang is in dit licht de derde crisis, een crisis die meer van intellectuele dan van praktische aard is: de afkalving van ons kennisniveau. Deze kenniscrisis is een paradox waar ik me dagelijks over verbaas: de wereld wordt steeds ingewikkelder, krijgt steeds grotere problemen, maar wij lijken er steeds minder van te willen weten.

Nederland is het enige land in de Europese Unie dat de afgelopen tien jaar geen groei van het onderzoeksbudget heeft gekend ten opzichte van de economische welstand. Ondertussen neemt het aantal studenten toe, groeit de internationale competitie en wordt het onderzoek complexer en duurder. De wetenschap worstelt al jarenlang met haar eigen kredietcrisis.

Doen we als wetenschappers wel genoeg om de maatschappij van onze zorgen te overtuigen? Het lange antwoord is dat er veel goeds gebeurt, dat met talloze activiteiten en door de inzet van velen het draagvlak voor de wetenschap is verbreed, en dat we overal meer interesse en respect voor onderzoek ontmoeten. Het korte antwoord is ‘nee’. Wij zijn er onvoldoende in geslaagd de urgentie van de wereldproblemen te vertalen naar structurele steun voor onderwijs en onderzoek.

Wat kunnen we dan meer doen? Om te beginnen het eigen huis op orde brengen. De Nederlandse kennissamenleving huist in een gebouw met vele kamertjes, tussenwanden, kruip-door-sluip-doorgangetjes en verlaagde plafonds. Passen de grote vragen uit de buitenwereld wel in dat gebouw? Voelen de jonge, nieuwe bewoners zich er wel thuis? Kunnen we niet een paar wanden verwijderen zonder dat het bouwwerk instort?

Internationaal succes vereist een zekere economy of scale. Nederland moet een Europees kennisknooppunt worden. Universiteiten moeten ieder een duidelijk profiel kiezen en hun krachten bundelen. Zo is het bijzonder kwalijk dat de landelijke onderzoeksscholen nu dreigen te verwezen. We staan op het punt intellectueel kapitaal te vernietigen en bedrading door te knippen in plaats van aan te leggen.

Verreweg de grootste uitdaging voor de wetenschap is echter het aanboren van nieuwe lagen van talent door de jeugd te enthousiasmeren voor de wereld van het onderzoek. Dat kan door jongeren nog meer en sneller met wetenschap en techniek vertrouwd te maken, bijvoorbeeld al op de basisschool, en duidelijk te maken hoe belangrijk al die nieuwe kennis is om de grote problemen van de wereld op te lossen.

Het leggen van nadruk op de jeugd is in mijn ogen volkomen gepast want, of we willen of niet, het crisisjaar 2008 zal een breuklijn tussen generaties blijken te zijn. We moeten ons niet alleen afvragen welke lessen we uit de crisis trekken, maar ook wie de juiste adressanten voor deze lessen zijn. Wie ruimt straks de rotzooi op?

Veertig jaar geleden ontstond een dergelijke breuklijn door een morele kredietcrisis. Ook in 1968 bleken vanzelfsprekendheden op drijfzand te rusten. Al raakten de felle debatten vooral politici, beleidsmakers en universitaire bestuurders, zij zijn er niet door gekenmerkt. Dat gebeurde wel met de generatie die toen in de collegebanken zat, al dan niet tussen de demonstraties en bezettingen door.

Ook nu zit de generatie die door de crisis getekend wordt in de collegebanken. Onze studenten zullen worden geraakt door de brokstukken; zij zullen met moeilijke perspectieven op de arbeidsmarkt worden geconfronteerd, óók in de wetenschap. Zij zijn het die de komende decennia de infrastructuur van een nieuwe economische orde zullen moeten bouwen en de wereld naar een duurzame toekomst moeten leiden. Laten we het pad voor deze nieuwe generatie banen en effenen. We moeten ervoor zorgen dat onderwijs en onderzoek niet de dupe worden van deze moeilijke tijden.

Robbert Dijkgraaf is president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en universiteitshoogleraar mathematische fysica aan de Universiteit van Amsterdam.

Deze tekst is een samenvatting van zijn Jaarrede die hij vanmiddag uitsprak. Lees de volledige rede op nrc.nl/opinie.

    • Robbert Dijkgraaf