Oudste beeldje van de mensheid

Met verbazing heb ik de berichtgeving rond de vondst van Venus van Hohle Fels in Zuid-Duitsland gevolgd. In `Oudste beeldje van de mensheid is een vrouw zonder hoofd` noemt een lid van het opgravingsteam, Paul Mellars van de universiteit van Cambridge, het gevonden venusbeeld `op de rand van pornografisch volgens 21e eeuwse normen`.In Nature schrijft hij dat er uit het beeldje van 6 cm `een agressieve seksuele natuur spreekt, gericht op de seksuele karakteristieken van de vrouw`. De berichtgeving in de pers staat bol van vermeende erotiek, sensualiteit en goedkope sensatiezucht.

De leider van het Duitse opgravingsteam, de Amerikaans-Duitse hoogleraar Nicholas Conard van de universiteit van Tübingen, gaat er in Nature voetstoots vanuit dat de prehistorische kunstenaar van het mannelijk geslacht is. Hij zou met vaste hand en grote deskundigheid het venusbeeldje in 25 tot 50 arbeidsuren op lange winteravonden in de grot bij Hohle Fels uit de ivoren mammoettand hebben uitgesneden. En zo draagt ook Conard in Nature bij aan het bevestigen en conserveren van inmiddels achterhaalde interpretaties omtrent oude vrouwelijke venuskunst. Want in recent archeologisch, antropologisch en kunsthistorisch onderzoek houdt men er tegenwoordig steeds meer rekening mee dat venusfiguurtjes niet door mannen maar door vrouwen kunnen zijn gesneden. Deze Venus van Hohle Fels is als hanger rond de hals gedragen, door vrouwen. Dat geeft aan dat deze Venus een waardevolle vrouwe is met hart voor de zaak van de oermens. Welke nieuwe feiten tonen aan dat Venus geen vamp of pin-up is en dat het om meer gaat dan platte porno? Biologisch is er het feit dat de moeder het kind baart en moeder en kind een band opbouwen. Zeker is wie de moeder is, niet zeker is wie de vader is. De vrouwen onderhouden contacten met voorouders die via kinderen worden wedergeboren: dat geeft vrouwen een bijzonder aanzien. Naast het biologische en spirituele aspect is er het recentelijk het economische inzicht gerezen dat voedselverzamelen wereldwijd voornamelijk door vrouwen gebeurt. Zij verzorgen bij de jagers-verzamelaars 75 procent van het menu; de rest zou worden geleverd door de jacht. Hoe past de vrouwelijke kunst in dit nieuwe vrouwvriendelijke beeld van de prehistorie? Venus` volumineuze omvang, haar ongegeneerde naaktheid, haar soms prangende borsten en haar verwijde vulva van waaruit zij op het punt staat te baren, zetten de eerste mannelijke archeologen in de 19e eeuw op het verkeerde been en doen hen louter denken aan erotiek en pornografie. Met name in landen achter het voormalige ijzeren gordijn ziet men dit anders. Hier zijn talloze venusfigurines opgegraven en na het vallen van de muur is er veel kennis hieromtrent vrijgekomen. Men spreekt inmiddels ook in westerse archeologische handboeken van `een as van vrouwelijke iconografie` die zich vanuit West-Frankrijk over de vele duizenden kilometers van het Europese en Aziatische continent tot in uiterste puntje van Siberië uitstrekt. In deze smalle maar lange baan waar vroeger de oude toendra lag en waarlangs groepen jagers-verzamelaars zich gemakkelijk hebben weten te verplaatsen, is in diverse nederzettingen veel vrouwelijke venuskunst gevonden. De venusbeeldjes vertonen opvallende symboolovereenkomsten, die de traditionele archeologie tot nu toe toeschrijft aan toeval en die zij daarmee gewoonweg niet verklaart. Overeenkomsten zijn: vrouwelijke lichaamsdelen, zoals borsten en vulva in het zware onderlichaam, worden sterk benadrukt. Armhoudingen zoals de hand-op-de-zwangere-buikhouding bij de Venus van Hohle Fels komen veelvuldig voor. Daarnaast blijken de oerdames over de gehele as op het naakte lichaam tal van kledingstukken te dragen als ronde mutsen, schouderbanden, heupgordels en staarten van grassen en touwen. Onderzoekers als Barber, Adovasio en Soffer spreken van een eerste technologische `draadrevolutie` waarbij technieken met naald en draad worden ontwikkeld. Deze ligt in handen van vrouwen en heeft bijgedragen aan haar respect en aanzien in deze groepen. Met vlechttechnieken maak je naast warme kleding onder andere ook manden, vallen, fuiken en vislijnen. Specifiek vrouwelijke kledingstukken, die haar status aangeven worden vaak minutieus ingesneden in de kleine venusbeeldjes. Daarom lijkt het voor de hand te liggen dat vrouwen bij uitstek de maaksters zijn van de vrouwelijke kunst, die - bijzonder pikant detail - de mannelijk menselijke kunst in groten getale overtreft. De aantallen bewijzen dat naast de vele dieren vrijwel uitsluitend de oervrouwe in beeld wordt gebracht. Volgens Tedlock en Raymond zou het gaan om een bijzondere groep vrouwen die in de gemeenschap de sociaal-religieuze rol van vroedvrouw, coach, kruidengenezeres en sjamane vervult.

Tegen deze achtergrond wordt het de hoogste tijd de oervrouwe die tot dusver als Vamp Venus door het leven moest, met andere ogen te bezien. De vele teruggevonden vrouwenbeeldjes maken duidelijk dat in de groepen jagers-verzamelaars de vrouw een belangrijke en gerespecteerde positie inneemt. Het gaat niet meer aan een modernistisch en seksistisch tijdsbeeld terug in de tijd te projecteren en vervolgens neer te zetten als platte erotische prikkelpop. Die tijd is voorgoed voorbij. Vamp Venus bestaat niet meer. Haar 21e eeuwse dochters hebben haar denkbeeldige naaldhakken en haar vermeende fallische seksspeeltjes bij het grof vuil gezet. De slapende oervrouwe ontwaakt in haar grot en komt in haar volle omvang, multifunctionaliteit, inventiviteit en wijsheid tot leven. Moge zij op haar beurt ons wakker schudden.

    • Dr. Annine E. G. van der Meer