Expertdiscussie

Agnes Kant: betoog van premier over marktfalen volstaat niet

„Niet marktfalen, maar menselijk falen” is volgens minister-president Balkenende de reden van de huidige economische crisis (Opiniepagina, 19 mei). Mensen hebben zich laten leiden door eigenbelang en zijn het maatschappelijk belang uit het oog verloren. De premier doet daarom een moreel beroep op de mensen om hun eigen verantwoordelijkheid te nemen. Dat lijkt helaas veel op de eerdere uitlating van onze vice-premier Bos dat „we allemaal schuld hebben”. Daarmee wordt ontkend dat de huidige crisis het resultaat is van een verkeerde politiek. Dat het geen uitvoeringsfout is, maar het gevolg van een systeemfout.

Waarom heeft de bankier gefaald toen zijn bank failliet dreigde te gaan? Waarom faalde de directeur toen de woningcorporatie miljoenen huurinkomsten verkwanselde aan een cruiseschip?

Het is goed om te kijken naar de persoonlijke verantwoordelijkheid van mensen, maar de oorzaak van hun falen zit meestal dieper. Bonussen en gebrekkig toezicht hebben bankiers verleidt tot onverantwoord gedrag. Een regering die marktdenken zaait bij woningcorporaties, zorg, openbaar vervoer en energiebedrijven, moet niet gek opkijken als de commerciële belangen zwaarder gaan wegen dan publieke belangen.

De afgelopen decennia heerste de neoliberale politiek, die liberaliseerde, privatiseerde, flexibiliseerde en vermarktte wat van ons allemaal is. De overheid werd haar macht en overzicht ontnomen. De tweedeling groeide, de georganiseerde solidariteit werd uitgehold en de publieke zaak verkwanseld. Dit had vergaande gevolgen. Het leidde tot een ‘ieder-voor-zich’-mentaliteit.

Het morele appel van onze premier om maatschappelijk verantwoord gedrag te bevorderen volstaat dan ook niet. Er moet een nieuwe politieke koers komen. In het betoog van onze minister-president is daar helaas nog niets van te zien.

Agnes Kant

Fractievoorzitter van de SP in de Tweede Kamer.

Wim Couwenberg: EU straks machteloos door nationalisme

De Europese integratie wordt sinds jaren geremd door een herlevende nationalistische reflex. Het is een reflex die ook in ons land sinds de jaren 90 aan invloed wint. Nationalisme wordt hier geassocieerd met eigen taal, cultuur en stijl van samenleven. Maar de nationalistische reflex is vooral staatkundig: het vasthouden aan het primaat van de natiestaat.

Het euroscepticisme valt te verklaren doordat de EU is uitgegroeid tot een technocratie met een corporatistische inslag: belangengroepen oefenen achter de schermen grote invloed uit.

Het idee dat Europarlementariërs voor Nederlandse belangen moeten opkomen duidt daar eveneens op. (Het verdedigen daarvan is veeleer de taak van Nederlandse ministers in de Raad van Ministers.) Maar doordat echt Europese partijen in het EP ontbreken bestaat het uit fracties die een optelsom zijn van nationale delegaties.

Het mandaat dat Europarlementariërs van kiezers krijgen is tot nu toe voornamelijk bepaald door nationaal-politieke voorkeuren en dus niet door Europese politieke prioriteiten. Dat er zoveel twijfel is aan het representatieve karakter van de EP is in het licht hiervan begrijpelijk.

Het democratische tekort van de EU valt moeilijk op te heffen – er is geen Europees volk waarop een Europese democratie gebouwd kan worden. In staatkundige zin kan er echter wel degelijk een Europees volk ontstaan als we in de geest van het Europese federalisme uiteindelijk kiezen voor een federaal Europa zoals in 2001 nog voorgesteld is door de Duitse regering.

Als we de nationalistische reflex niet weten te overwinnen zal niet alleen het demografische tekort een structureel gegeven blijven, maar zullen we moeten aanvaarden dat Europa als serieus te nemen politieke machtsfactor een gepasseerd station blijft.

S.W. Couwenberg

Directeur/hoofdredacteur van het tijdschrift Civis Mundi en oud-hoogleraar staats- en bestuursrecht.

Dit zijn fragmenten uit expertdiscussies, te lezen via nrc.nl/expert.