Zielsrust bij Zeiler

Kik Zeiler: een doek uit 1989, waar diezelfde Bernardien Sternheim indoezelt boven de gedichten van Willem Elsschot.

Een zware opgave. Voor dit stukje moest ik één schilderij kiezen uit het oeuvre dat Kik Zeiler, nu bijna 61 jaar, een leven lang heeft opgebouwd. Onder de titel Made in Mokum is zijn werk in al zijn facetten deze zomer te zien in de stemmige, hoge zalen van het Drents Museum in Assen. Wie van ingetogen realisme houdt, vol warme diepe kleuren, komt daar aan zijn trekken.

Ik kon voor Omejan kiezen, dat oude, gerimpelde boertje uit het Zeeuwse Vrouwenpolder, die Zeiler midden op zijn akker heeft afgebeeld, zittend op de rode leunstoel uit zijn huiskamer – meer boer kun je niet zijn. Maar daar was ook die zittende vrouw met naast zich een kat die voorzichtig over pianotoetsen stapt: Bernardien met poes op piano. En De dichter, ’s avonds eenzaam thuis boven zijn nog lege schrijfblok.

Allemaal mooi, maar ik koos voor In slaap gevallen, een doek uit 1989, waar diezelfde Bernardien indoezelt boven de gedichten van Willem Elsschot. Vrouw, stilte, overgave – het is deze combinatie die dit schilderij naar de onvergankelijkheid tilt. Waarom heeft Zeiler juist dit moment gekozen?

„Omdat het zo’n heerlijk moment is”, zegt hij. „Ze sluimert, ze is bezig in slaap te vallen. Ze heeft net in haar lievelingsgedichten van Elsschot gelezen. Het is daarom ook een muzisch moment. Ze is opgegaan in die poëzie en nu gaat ze op in de slaap. Het boek ziet er in werkelijkheid anders uit, ik heb het dikker gemaakt omdat wij, Bernardien en ik, zouden willen dat hij meer gedichten had gemaakt.”

Op wel tien schilderijen gebruikte Zeiler zijn collega-schilder Bernardien Sternheim als model. Zeiler is een gelouterd portretschilder, zowel van personen als van groepen. Wat moet een goed model voor hem hebben? „Ik zoek altijd mensen met een sterk wezen. Dat is iets anders dan een sterk karakter. Sterke karakters zijn me vaak te nerveus, ze ontwikkelen zich in activiteiten in de wereld. Iemand met een sterk wezen heeft zielsrust en blijft zichzelf als hij poseert – al na twintig minuten is hij in zichzelf verzonken. Dan wordt het schilderij vanzelf mooi.”

Zeiler is een realistisch schilder uit de school van Galerie Mokum. Hij wordt wel als een erfgenaam van de generatie van magische realisten (Willink, Koch, Schumacher) beschouwd. Maar zijn werk is lichter, geestiger, minder bizar dan dat van zijn voorgangers. Ik zou hem eerder een positieve realist noemen.

Hij wil als schilder de schoonheid van mens en wereld verbeelden. Aan abstracte, modernistische kunst heeft hij een hekel – die is hem te veel op afbraak gericht en berust bovendien vaak op te weinig vakmanschap.

Zeiler is vooral ook een perfectionistische realist. In het detail moet zich de meester tonen.

    • Frits Abrahams