Schieten op school en daarna volgt de liefde

Wally Lamb: Vleugelslag. Uit het Engels vertaald door Inge de Heer & Johannes Jonkers, Mouria, 687 blz. €19,95

Wally Lamb: Vleugelslag. Uit het Engels vertaald door Inge de Heer & Johannes Jonkers, Mouria, 687 blz. €19,95

Op 20 april 1999 liepen twee tieners een middelbare school in Littleton, Colorado binnen en begonnen in het wilde weg om zich heen te schieten. Twaalf scholieren en leraar Dave Sanders vonden de dood; de daders, Eric Harris en Dylan Klebold, sloegen de hand aan zichzelf. Het was de eerste noch de laatste slachtpartij op een school of universiteit, maar wel de slachtpartij die zich met een scheermesje in het collectieve geheugen kerfde. Columbine High groeide uit tot hét symbool voor een fenomeen dat samenlevingen tot in hun diepste wezen schokt. Hoe kan een puber, dat puisterige wezen met sneakers aan, onder onze ogen transformeren tot moordmachine?

In het decennium sinds de schietpartij heeft menig filmer en schrijver geprobeerd het onvatbare te doorgronden. Van Gus van Sants zenuwslopende film Elephant tot Michael Moores documentaire-pamflet Bowling For Columbine, van DBC Pierres geestige Vernon God Little tot het allesbehalve geestige We moeten het even over Kevin hebben van Lionel Shriver. Allen kwamen met flarden van een verklaring. De teloorgang van de sociale cohesie, de invloed van gewelddadige popcultuur, pesterijen en gebroken gezinnen. De jongens – zelden meisjes – komen naar voren als eenzame, afgestompte, gemarginaliseerde figuren, gewikkeld in leegte en betekenisloosheid. Maar doordat ook vele niet-moordenaars in datzelfde plaatje passen, wordt duidelijk dat het als verklaring tekortschiet.

Wally Lambs Vleugelslag mag, getuige de bijna 700 pagina’s, een dappere poging heten iets nieuws over het onderwerp te zeggen. De door Oprah Winfrey gezegende schrijver van Walvismuziek, zelf leraar op een middelbare school, plaatst zijn fictieve hoofdfiguur Caelum Quirk en diens vrouw Maureen in de vuurlinie van de geschiedenis. Daders én slachtoffers van Columbine noemt hij gewoon bij naam – om hun lijden en moed te erkennen, zoals het nawoord vermeldt. Maar ook omdat het raar zou zijn een schietpartij te verzinnen, als je juist de werkelijkheid een plaats wilt geven. ‘De diepte en reikwijdte van de woede van Harris en Klebold,’ schrijft hij, ‘en de verwrongen logica waarmee ze zich ervan overtuigden dat hun slachting van onschuldigen gerechtvaardigd was, beangstigden en verwarden me.’

Caelum Quirk is een man met een woedeprobleem en een problematische familiegeschiedenis. Nadat zijn derde vrouw Maureen een affaire bleek te hebben en Quirk zijn rivaal te lijf ging met een stuk gereedschap, zijn de echtelieden verhuisd naar Littleton, Colorado, om hun huwelijk te redden. Quirk geeft Engels aan Columbine High, waar ook Maureen werk heeft gevonden. Zij zal zich in de schoolbibliotheek bevinden wanneer de slachting begint, en overleven door zich in een kabinet te verstoppen.

Lamb is op zijn best wanneer hij met bijna documentaire-achtige precisie de opmaat en nasleep van de schietpartij beschrijft. Daarbij put hij onder meer uit de dagboeken en de (onvermijdelijke) video’s van Klebold en Harris. Sterk is het beeld van mobieltjes die rinkelen in verloren tassen, van ouders die verscheurd door angst wachten op de lijst van doden. Quirk probeert de slachting te begrijpen, maar terwijl de theorieën zich opstapelen, groeit zijn onbegrip. Cynisch aanschouwt hij het herdenkingscircus van theologische en andere helende prietpraat – ‘Columbine is liefde!’ – en akelig doeltreffende nazorgtypes die zich van PowerPoint-presentaties bedienen.

In vele opzichten gaat Vleugelslag over de oorzaken en gevolgen van woede, en dat is een prima uitgangspunt. Maar bij de uitwerking heeft Lamb zichzelf niet in de hand kunnen houden. Zijn vertelkunst is geknipt voor het sec vertellen van de schietpartij en de directe nasleep, maar we krijgen meer. Véél meer. Automutilatie. Katrina. Groepsverkrachting. Zelfmoord. Kindermisbruik. Drugsverslaving. Infanticide. Alcoholisme. De geschiedenis van een vrouwengevangenis. Gevonden brieven van fameuze Amerikanen. Het mysterie van de identiteit van Quirks moeder. De chaostheorie. Oorlogen in Irak en Korea. Griekse mythologie. En een lawine aan familiehistorie. Hiernaast lijkt Dostojevski – waar Lamb ten onrechte mee vergeleken is – de bescheidenheid zelve. Een potentieel krachtige roman gaat zo ten onder aan een extreme vorm van literaire obesitas.

Storend is dat Lamb ons inpepert dat we na tragedie liefdevollere, sterkere en gelukkigere mensen zullen zijn. Dat is een veel te simplistische tegeltjeswijsheid, zodat werkelijk begrip en verdieping ons andermaal ontglipt. En misschien is dat onbedoeld de les van al die boeken en films over ‘high school shootings’: er is geen troost, er is geen zekerheid, er is geen verklaring.

    • Auke Hulst