Filosofie monteren

Maarten Doorman en Fredie Beckmans bezoeken graven van denkers, zoals dat van Spinoza in Den Haag.

Graf van Spinoza (1632-1677) in Den Haag. Foto Fredie Beckmans Beckmans, Fredie

In 1656 deed de joodse gemeente van Amsterdam Spinoza in de ban. Dat ging er leuk aan toe: ‘Vervloekt zij hij bij dag en vervloekt zij hij bij nacht; vervloekt zij hij wanneer hij zich neerlegt, en vervloekt zij hij, wanneer hij opstaat, vervloekt zij hij als hij uitgaat, en vervloekt zij hij als hij binnenkomt. Moge God hem geen vergiffenis willen schenken.’

In die persoonlijke God geloofde Spinoza gelukkig niet, al bracht ook dat hem in moeilijkheden. De christelijke autoriteiten hadden trouwens evenmin veel met zijn abstracte godsidee op, dat God aan de Natuur gelijkstelde. En Spinoza’s rationele pleidooi voor godsdienstvrijheid en tolerantie maakte het alleen maar erger.

Het waren echter niet de vervloekingen die hem reeds op 44-jarige leeftijd in Den Haag deden sterven, het was een longziekte die hij als lenzenslijper aan het fijne stof te danken had. Bij zijn dood was hij inmiddels zo gerespecteerd, dat hij in de Nieuwe Kerk mocht worden begraven. Maar na een paar jaar moest het graf geruimd en werden de stoffelijke resten verspreid op het terrein achter de kerk, waar pas in 1927 een liggende herdenkingssteen kwam.

In 1956 werd er de staande aan toegevoegd. Strikt genomen is het monument een cenotaaf: een leeg graf, al kan er best een schedelscherf of een stukje zwevende rib van de grote denker onder liggen. Een passante veegt met haar voet verbaasd wat zand opzij. De dekplaat met inscriptie ontbreekt. Die wordt, zo laat de gemeente ons bij navraag weten, op dit moment hersteld.

Kort na Spinoza’s dood verscheen de Ethica. Volgens dit boek is goed, wat het leven bevordert en kwaad wat het menselijke verlangen tegenwerkt. Wij willen niet iets omdat het goed is: het is goed omdat we het willen, omdat het overeenstemt met onze natuurlijke ontwikkeling. Goed leven leren we dankzij het verstand.

Vier scholieren uit Woerden lopen te filmen bij Spinoza’s graf. Misschien omdat Spinoza een van de vijftig vensters is van de Canon? Van een canon hebben ze nooit gehoord. Ook niet van Spinoza trouwens. Ze moeten een filmpje maken van zichzelf en dat gaan ze dan op school, hoe heet het. Ja, monteren ja. Een meisje maakt een radslag.

Goed leven leren we dankzij de camera.

Maarten Doorman