Moordvideo verdeelt Guatemala diep

Een advocaat in Guatemala zegt op een videotape dat de president hem dood wil – en wordt vermoord. Is de president echt een schurk, of is sprake van een opzetje?

Een betoger tegen de Guatemalteekse president Álvaro Colom houdt voor het Nationaal Paleis een bord omhoog met de tekst 'moordenaarshanden', en salueert. (Foto Reuters) A protester holds a sign that reads ¨Murdering Hands¨ in front of the National Palace in Guatemala City May 15, 2009. Daily protests against Guatemala's President Alvaro Colom have been met with counter protests showing support. Colom and Guatemala's business elite are embroiled in a scandal involving money laundering, embezzling government funds and ordering assassinations, following the murder of a prominent lawyer Rodrigo Rosenberg. Copies of a video and written statement made by Rosenberg arrived at the offices of several media houses in the capital on Monday, one day after the lawyer was shot dead by armed men who followed him in two cars as he exercised on his mountain bike in an upmarket suburb of the city. REUTERS/Daniel LeClair (GUATEMALA CONFLICT CRIME LAW) REUTERS

Heult president Álvaro Colom van Guatemala met corrupte zakenlui, drugsbazen en witwassers? Dreigden deze criminele contacten onlangs onthuld te worden? Liet hij vervolgens drie moorden plegen in een poging dit te voorkomen?

Of is de sociaal-democraat slachtoffer van een rechts complot? Een opzetje van de georganiseerde misdaad of corrupte groepen binnen het leger en het veiligheidsapparaat. Bedoeld om zijn – voor Guatemala unieke – linkse regering ruim een jaar na haar aantreden alweer omver te werpen?

Welke van deze twee lezingen het dichtst bij de werkelijkheid ligt, is op dit moment niet te zeggen. Maar feit is dat het Midden-Amerikaanse land (11 miljoen inwoners) sinds ruim een week in een diepe politieke crisis verkeert vanwege zware aantijgingen aan het adres van de president.

Colom, zijn vrouw Sandra, zijn persoonlijk secretaris en een bevriende zakenman zouden de advocaat Rodrigo Rosenberg hebben laten vermoorden. Een beschuldiging die geuit wordt door Rosenberg zelf, op een video die hij liet opnemen voordat hij deze maand van zijn fiets werd geschoten. De opname werd op zijn begrafenis verspreid. Sindsdien roept de rechtse oppositie onophoudelijk om het aftreden van Colom. En is het land diep verdeeld geraakt.

Rosenberg vertelt in zijn 18 minuten durende verklaring over de moord op een cliënt van hem, de zakenman Khalil Musa. Hij werd in april, samen met zijn dochter, doodgeschoten. Volgens Rosenberg omdat Musa ontdekt had hoe de presidentiële kliek drugsdollars witwast en overheidsgelden verduistert via de bank Banrural .

Banrural is grotendeels in staatshanden en presidentsvrouw Sandra is er door haar man aangesteld om  maatschappelijke programma’s op te zetten. Volgens Rosenberg zijn dit echter „spookprojecten”. Musa zou dit als lid van de bestuursraad ontdekt hebben, maakte ruzie hierover, vertrok – en werd vermoord. „En nu ben ik de volgende”, stelt Rosenberg in de video.

Colom weerspreekt alle aantijgingen. De voormalige Mayapriester en kledinghandelaar werd eind 2007  gekozen als eerste linkse president in een halve eeuw. Hij zegt nu doelwit te zijn  van een rechtse ‘destabilisatiecampagne’. „Maar ik vertrek alleen dood.”

Colom  heeft de VN-commissie tegen de straffeloosheid in Guatemala (Cicig)   ingeschakeld voor een onderzoek. Zij is in het  land actief om vele andere geruchtmakende  moordzaken op te lossen.

Na het formele einde van  de  burgeroorlog (1960-1996, zeker 200.000 doden) is het moorden in Guatemala onverminderd doorgegaan. Gemiddeld worden elke dag 16 mensen vermoord. Van die zesduizend moorden per jaar weet justitie 2 procent op te lossen.

Gewapende bendes en criminele zakenlui blijven ongrijpbaar door samen te spannen met  corrupte groepen binnen politie, justitie, leger en inlichtingendiensten. Deze zogenoemde ‘parallelle structuren’ stammen nog uit de tijd van de  rechtse militaire dictaturen en de burgeroorlog. En ook de afgelopen jaren pleegden zij nog talloze criminele en politieke moorden.

Een van de meest ophefmakende voorbeelden hiervan vormde de moord op bisschop Gerardi, in 1998. Hij had een onderzoekscommissie geleid naar mensenrechtenschendingen. Na de presentatie van het eindrapport werd hij in zijn huis vermoord. Het moest een roofoverval door zwervers lijken, maar in werkelijkheid bleken hoge militairen er achter te zitten.

De zaak werd uitgezocht en in ‘The Art of Political Murder’ (2007) zeer spannend opgeschreven door de Amerikaans-Guatemalteekse schrijver en journalist Francisco Goldman. Vanuit New York vertelt hij telefonisch dat ook bij de moorden op Musa en Rosenberg schijn nu kan bedriegen. „In Guatemala blijken dit soort moorden bijna altijd anders te zitten, dan aan de oppervlakte lijkt.”

Hij wijst er op dat de uitdelers van de video bekende „oud-rechtse verspreiders van desinformatie zijn”. Een van hen figureert in zijn boek als lid van La Oficinita, een schaduwoperatie van de militaire inlichtingendienst en justitie, die vuile zaakjes opknapt en verdoezelt voor de ‘parallelle structuren’.

Niettemin is het volgens Goldman zeker dat er bij Banrural geld werd witgewassen. „De drugshandel heeft zo’n grote invloed verworven, dat gebeurt nu in elke sector van de economie.”

En ook Colom heeft waarschijnlijk geen schone handen gehouden. Goldman: „Van hem zijn verscheidene banden met foute zakenlui bekend. Drugsgeld vond bijna zeker zijn weg naar zijn vroege politieke campagnes.”

Dat Colom achter de moorden zit, is daarmee niet bewezen. Integendeel, denkt Goldman. Het waarschijnlijkste scenario, zegt hij, is dat mensen rond Colom betrokken waren bij de corruptie bij Banrural. En dat zijn politieke tegenstanders hem via de moorden nu hierop proberen te pakken.

Goldman wijst er op wie nu hopen te profiteren van een zwakkere regering: de rechtse oppositie. Bijvoorbeeld Coloms tegenstander bij de vorige presidentsverkiezingen, generaal Otto Pérez Molina, die wordt beschuldigd van mensenrechtenschendingen. „De VN-commissie doet onderzoek naar verscheidene zaken rondom hen. Dit lijkt spoedig iets te gaan opleveren: er werden recentelijk al getuigen à charge vermoord. De beschuldigden zoeken duidelijk naar een uitweg, naar afleiding. Mogelijk hopen ze door de morele autoriteit van de regering in twijfel te trekken, de hele rechtsgang te kunnen verlammen.”

Colom zelf handelde volgens Goldman ook onverstandig door zondag zijn aanhangers op te roepen voor hem de straat op te gaan. „Zo maakte hij er nog meer een politieke zaak van. Terwijl hij het puur en alleen als een strafzaak had moeten behandelen. Als er nu ook maar enige inmenging van de regering bij het onderzoek ontdekt wordt, is het over voor hem.”

„De ophef is voor Colom al te groot geworden om nog effectief te regeren. Niemand kan dat nu nog. Aftreden, zoals de oppositie eist, heeft dan ook geen zin. De enige hoop voor Guatemala is, dat het nu die VN-commissie heeft, waarop het kan vertrouwen. Dit wordt haar grote lakmoesproef.”

De (Engels ondertitelde) video via: nrc.nl/buitenland

    • Merijn de Waal