Provocerende karateka

Litouwen krijgt een vrouw als president. Als Europees commissaris verwierf Dalia Grybauskaite de bijnaam ‘Baltische ijzeren dame.’

Dalia Grybauskaite. (Foto AP) Lithuania's presidential candidate and EU Budget Commissioner Dalia Grybauskaite speaks to the media as she waits for the results of Lithuania's presidential election first round in Vilnius, Lithuania,Sunday,May 17, 2009. The European Union's budget chief is strongly favored to win Lithuania's presidential election on Sunday, as crisis-weary voters seek relief from the Baltic nation's deepening economic gloom. (AP Photo/Mindaugas Kulbis) Associated Press

Ze bestempelde in volle Europese begrotingscrisis de voormalige Britse premier Tony Blair ooit als een populist. En minister van Buitenlandse Zaken Jack Straw kreeg op een gezamenlijke persconferentie een onverwacht compliment: dat hij er door zijn halsstarrigheid toch maar mooi was in geslaagd om de andere EU-lidstaten naar elkaar toe te drijven. „De Britse manier om te werken aan Europese eenheid”, noemde ze het. En toch zijn twee van haar favoriete politici, naast Mahatma Gandhi, Britten: Winston Churchill en Margaret Thatcher. Politici met een duidelijk profiel, daar houdt Dalia Grybauskaite (53) van.

De een noemt haar duidelijk. De ander een provocerende ‘ijzeren dame’, maar vriend en vijand zijn het eens dat Grybauskaite zelden een blad voor de mond neemt. Toen in Litouwen (3,4 miljoen inwoners) afgelopen winter zware rellen waren wegens de economische crisis, kapittelde ze de regering: het was hun eigen schuld. Ze hielden „een feestmaal in tijden van cholera”, in plaats van iets aan de situatie te doen. Daarom besliste ze in februari om een gooi te doen naar het presidentschap. Als onafhankelijke kreeg ze gisteren ruim 68 procent van de stemmen, genoeg om in de eerste ronde meteen verkozen te raken.

De ruime overwinning van Grybauskaite wordt door analisten geduid als een duidelijke afrekening met de oude politieke cultuur in Litouwen. Tijdens haar campagne kondigde ze al aan dat de in november vorig jaar aangetreden premier Andrius Kubilius wat haar betreft best mag aanblijven, maar dat enkele leden in zijn centrum-rechtse regering al dringend aan vervanging toe zijn. In Litouwen benoemt de president de regering. Ook heeft de president vetorecht als het om de begroting gaat. De regering moet opnieuw worden benoemd na haar inauguratie op 12 juli.

Grybauskaite studeerde politiek en economie in het toenmalige Leningrad, Moskou en Washington. Haar ‘Russische’ achtergrond speelde in het land dat in maart 1990 als eerste ex-Sovjetrepubliek de onafhankelijkheid uitriep geen rol. Wel belangrijk was dat ze naam maakte als minister van Economie in Litouwse regeringen tijdens de economische groeiperiode in de jaren negentig. Die tijden lijken lang voorbij. De Litouwse economie kromp in het eerste kwartaal met twaalf procent. De werkloosheid steeg tot een record van ruim 15 procent. Twee jaar geleden was dat nauwelijks vier procent. Grybauskaite was ook zaakgelastigde voor Litouwen in Brussel en Washington, tot José Manuel Barroso de financieel expert in mei 2004 aanstelde als Europees commissaris voor Begroting.

Grybauskaite is vrijgezel, heeft geen kinderen en spreekt vloeiend Litouws, Russisch, Pools, Engels en Frans. In haar studententijd speelde ze basketbal en verwierf ze een zwarte band in karate, een sport die ze om fit te blijven graag nog af en toe mag beoefenen.