Naamloos is de illegaal sterker dan de staat

Een illegaal gebruikt anonimiteit als schild. Overheden breken hier steeds vaker doorheen. Met meer illegale grensoversteken als gevolg, denkt de promovendus.

Breaking down anonymity is het proefschrift waarop Dennis Broeders gisteren promoveerde. Foto Angelique Keijzer Keijzer, Angelique

Als iemand illegaal in Nederland verblijft, wil justitie dolgraag weten wie hij precies is. Alleen dan kan hij worden uitgezet. Maar dat is lastig. Illegalen gebruiken hun anonimiteit als schild tegen de overheid om uitzetting te voorkomen. Met succes.

Dat blijkt uit het proefschrift Breaking down anonymity, waarop Dennis Broeders gisteren promoveerde. Hij bekeek hoe Nederland en Duitsland dat schild van anonimiteit proberen te breken.

De nadruk op identificeren, aldus Broeders, is vrij nieuw. Tot voor kort maakte het de overheid niet veel uit welke identiteit de illegaal had. Illegalen zonder juiste papieren werden – en worden – rigoureus uitgesloten van maatschappelijke instituties; ze kunnen geen sofinummer krijgen en dus niet legaal werken, geen huis huren of bankrekening openen, ze zijn in principe uitgesloten van medische zorg. De hoop was dat ze dan vanzelf zouden weggaan.

Dus niet. In Nederland verblijven naar schatting 45.000 tot 120.000 illegalen. Daardoor ontstond de wens hen te identificeren om ze echt te kunnen uitzetten.

Waarom moet je iemand identificeren om te kunnen uitzetten?

„Je moet weten naar welk land je iemand terug moet sturen. Dat land moet die persoon als onderdaan erkennen en identiteitspapieren verschaffen. Maar juist dat identificeren is heel lastig.”

Ze kunnen er de persoon die ze hebben opgepakt toch naar vragen?

„We onderschatten hoe ontzettend graag mensen in Nederland willen blijven. Ze vinden alles beter dan teruggestuurd worden, daarom is hun incasseringsvermogen immens.”

Hoe probeert de overheid de anonimiteit te breken?

„Met techniek. De anonimiteit die de illegaal beschermt tegen uitzetting, moet worden afgebroken. We weten dat veel illegale arbeiders seizoenswerk doen, in de bouw werken, in de huishouding, in de horeca en in de prostitutie. Op de arbeidsmarkt wordt meestal het instrument van uitsluiting ingezet, meer en beter controleren en hogere boetes. Ook werkgevers moeten helpen, zij moeten documenten op echtheid beoordelen. Illegalen worden weggejaagd, weinigen worden opgepakt.”

Toch zitten de gevangenissen vol opgepakte illegalen.

„De meesten worden opgepakt voor iets kleins als winkeldiefstal of zwartrijden. Zij komen dan in de gevangenis omdat ze illegaal blijken. De vreemdelingendetentie is steeds meer een identificatiefabriek geworden. Ze is bedoeld om iemand korte tijd vast te zetten, om uitzetting voor te bereiden. In de praktijk zitten sommigen er meer dan een jaar wegens illegaliteit, een vergrijp dat in Nederland niet eens strafbaar is. ”

Hoe effectief is die detentie?

„Vreemdelingendetentie heeft nut gedurende een korte periode, bijvoorbeeld zes tot acht weken. Het aantal mensen dat langer vastzit en alsnog wordt uitgezet, bijvoorbeeld omdat het land van herkomst eerst niet meewerkt of omdat ze blijven weigeren hun identiteit vrij te geven, is heel klein. Het is niet rationeel ze dan maar eindeloos gevangen te houden.”

Zijn er alternatieven om achter de identiteit van mensen te komen?

„Sinds eind jaren negentig bouwen de Europese lidstaten aan een netwerk van migratiedatabanken. Iemand die illegaal binnenkomt en bij de grens of in Nederland wordt aangehouden, wordt geregistreerd in het Schengen Informatie Systeem. Sinds 2003 worden alle asielaanvragen in Europa geregistreerd in het Eurodac-systeem, zodat iemand die illegaal blijft na afwijzing te traceren is. Mensen die inreizen op een toeristenvisum worden straks geregistreerd in het Visum Informatie Systeem. Als zijn visum verloopt, staat de illegaal er dus ook in.

„Van al deze mensen worden biometrische identiteitskenmerken, veelal vingerafdrukken, vastgelegd. Het doel van deze databanken is alle onbekende illegalen te identificeren aan de hand van hun digitale voetspoor en ze vervolgens uit te zetten.”

Gaat dat werken?

Als de nieuwe systemen volledig operationeel zijn en effectief, dan slaan de immigratieautoriteiten een grote slag. Maar het succes zou kort kunnen duren. Als illegalen via asielaanvraag of visum geïdentificeerd en uitgezet kunnen worden, wordt illegale grensoversteek, met alle negatieve bijeffecten, nog omvangrijker dan nu.”