Bos houdt de crisis buiten de begroting

De financiële crisis kostte de staat vorig jaar 88 miljard euro. Toch bleef het overschot op de begroting in stand. Kosten van de crisis komen ten laste van de staatsschuld.

Het was natuurlijk bekend dat minister Bos (Financiën, PvdA) vorig jaar tientallen miljarden pompte in reddingsoperaties voor de financiële sector. Miljarden die nergens waren begroot. Vanaf september, toen Nederlandse financiële instellingen meegezogen werden in het tumult van de wereldwijde crisis, heeft Bos noodmaatregelen getroffen om uitholling van het vertrouwen in banken en verzekeraars tegen te gaan. In het Financiële jaarverslag van het Rijk over 2008, dat het kabinet gisteren presenteerde, legt Bos verantwoording af over de gevolgen hiervan voor de overheidsfinanciën.

„Nederlandse financiële instellingen kregen zware klappen te verduren (...) en beschikten in enkele gevallen over onvoldoende buffers om deze klappen zelfstandig op te vangen”, schrijft Bos.

Maar de crisis leverde de schatkist vorig jaar ook een meevaller op, van 502 miljoen euro. Tegenover deze renteontvangst op het overbruggingskrediet aan Fortis Nederland stond een bedrag van 88 miljard aan uitgaven en verstrekte garanties in het kader van de crisismaatregelen. Het kabinet erkent dat er aan de staatsinterventies in de financiële sector risico’s kleven. Maar „bij alle interventies is de staat van mening dat overheidsingrijpen noodzakelijk was omdat het risico van niet ingrijpen te groot was. Niet ingrijpen met als gevolg instabiliteit van de financiële instellingen brengt ook enorme kosten met zich mee voor de staat”, aldus Bos.

Risico’s zijn dat de staat langer zijn belangen in financiële instellingen moet aanhouden of dat instellingen geen rente, vergoeding of dividend aan de staat uitkeren.

Door de financiële ingrepen is de staatsschuld vorig jaar ruim 13 procentpunten opgelopen. „De grootste verandering is in de schuld”, zei Bos gisteren in een toelichting op het jaarverslag.

De staatsschuld stond begin 2008 op een historisch laag niveau van 47 procent van het bbp. Eind vorig jaar was de schuld opgelopen tot 58,2 procent van het bbp en bedroeg deze 346,2 miljard euro. Deze stijging was het gevolg van de nationalisatie van ABN Amro en Fortis Nederland (23,3 miljard), het overbruggingskrediet aan de Fortis holding (44,3 miljard), de kapitaalverstrekking aan ING, Aegon en SNS Reaal (samen 13,7 miljard), de garantie aan bankleningen van Leaseplan en NIBC (samen 2,7 miljard), en de garantieregeling voor spaarders van Icesave (1,2 miljard). Aan adviseurskosten heeft de staat 11 miljoen uitgegeven en de rentebetalingen over de staatsschuld zijn erdoor met 450 miljoen opgelopen.

Tegenover de hogere staatsschuld staan grotere staatsbezittingen in de vorm van deelnemingen in banken en onderpanden voor garanties, zodat de netto-vermogenspositie van de staat nauwelijks is veranderd. Eind 2008 bedroeg het staatsvermogen (bezit min schulden) 16,9 miljard euro.

Het kabinet heeft vorig jaar besloten alle kosten en opbrengsten van de ingrepen in de financiële sector buiten de begroting te plaatsen. Dit betekent dat de uitgaven en de inkomsten ten laste of ten goede van de staatsschuld komen. Zo kunnen toekomstige inkomsten als gevolg van de interventies in de financiële sector niet gebruikt worden voor extra overheidsuitgaven. Evenmin gaan toekomstige stroppen, in het geval financiële instellingen hun verplichtingen niet kunnen nakomen, ten koste van de lopende uitgaven van het Rijk.

Afgezien van de extra uitgaven om de Nederlandse banken en verzekeraars te redden, waren de overheidsinkomsten en -uitgaven in lijn met de begroting voor 2008. Er waren inkomensmeevallers dankzij de doorwerking van de hoge groei van een jaar eerder en door hogere aardgasprijzen in de eerste helft van 2008. De staat inde 138,2 miljard aan belastingen, 83,8 miljard aan premies en ontving 10,5 miljard aan gasbaten.

Bij de uitgaven van het Rijk (103,5 miljard in 2008) hielden beperkte tegenvallers en meevallers elkaar in evenwicht. Ook in de zorg (51,8 miljard) en de sociale zekerheid (54,5 miljard) bleven de uitgaven binnen de begrotingsafspraken. Hierdoor is het begrotingssaldo van de overheid vorig jaar gunstiger uitgevallen dan geraamd, op plus 1 procent van het bruto binnenlands product (bbp).

Als gevolg van de economische krimp zal het begrotingsoverschot in 2009 omslaan in een tekort. De staatsinterventies in de financiële sector blijven vooralsnog geld opleveren. Deze week heeft Bos 425 miljoen euro van ING ontvangen als eerste rentebetaling op de kapitaalinjectie van 10 miljard euro.