Iwan de Verschrikkelijke was hij niet, maar wel kampbeul

Zestien Nederlandse overlevenden van het vernietigingskamp Sobibor zijn medeaanklager in het Duitse proces tegen kampbeul John Demjanjuk.

Ze kennen elkaar van herdenkingsreizen naar het vernietigingskamp Sobibor – het kamp waar 29.000 joden uit bezet Nederland zijn vergast. Toen duidelijk werd dat Duitsland kampbeul John Demjanjuk zou vervolgen voor medeplichtigheid aan deze massamoord, benaderde de Stichting Sobibor in maart van dit jaar dertien mensen met het verzoek of ze Nebenkläger wilden worden tijdens het proces.

Negen van hen stemden ermee in. Het gaat om overlevenden van Sobibor en negen gezinsleden van slachtoffers van dat kamp (echtelieden, broers, zusters, kinderen).

„Inmiddels hebben we zestien mensen die medeaanklager willen worden in het proces tegen Demjanjuk”, zegt hoogleraar holocaust- en genocidestudies Johannes Houwink ten Cate van de Universiteit van Amsterdam. Hij is ook secretaris van een groep academici die Nederlandse nabestaanden van Sobibor juridisch begeleidt. De Nebenkläger zijn te vergelijken met de benadeelde partij in Nederland, alleen hebben ze meer rechten. Ze mogen getuigen horen en de verdachte tijdens de zitting ondervragen.

Demjanjuk werd eerder deze week uitgeleverd aan Duitsland, na maandenlang juridisch getouwtrek. Hij is opgesloten in de Stadelheim-gevangenis in München en is volgens artsen gezond genoeg om in hechtenis te blijven. De Duitse justitie moet nog bepalen of Demjanjuk ook gezond genoeg is om terecht te staan.

Houwink ten Cate heeft documenten, waaronder het persoonsbewijs, bestudeerd en is er „voor honderd procent” van overtuigd dat John – voorheen Iwan – Demjanjuk als ‘soldaat van de SS’ in Sobibor werkzaam is geweest.

Nederland heeft cruciale documenten geleverd voor de aanklacht tegen Demjanjuk. De Duitse justitie gebruikt transportlijsten van Westerbork naar Sobibor, de enige transportlijsten naar het kamp uit die periode die bewaard zijn gebleven.

Demjanjuk is al eens eerder berecht, in Israël. In 1988 werd hij ter dood veroordeeld, maar in 1993 werd hij in hoger beroep vrijgesproken omdat hij ten onrechte was aangezien voor ‘Iwan de Verschrikkelijke’, een beruchte bewaker uit het kamp Treblinka.

Houwink ten Care: „Laat ik nog eens duidelijk zeggen dat Demjanjuk in Israël, en ook in Nederland, nog vaak geheel ten onrechte wordt aangezien voor Iwan de Verschrikkelijke. Deze keer gaat het om Sobibor, niet om Treblinka.”

Het Duitse arrestatiebevel verschilt fundamenteel van de aanklacht van Israël. Demjanjuk had in Sobibor geen leidinggevende functie. Gemiddeld waren er tussen de 18 en 22 Duitsers aanwezig in Sobibor. Voor hen werkten rond de 100 tot 140 ‘Trawniki-mannen’ als Demjanjuk. Trawniki-mannen waren oud-soldaten uit het Rode Leger die door de Waffen-SS waren gerekruteerd onder uitgehongerde krijgsgevangenen van de Wehrmacht en opgeleid in het opleidingskamp Trawniki bij Lublin.

Houwink ten Cate: „Zij vormden het voetvolk van de Endlösung, de systematische genocide op het joodse volk. Deze kleine groep daders en medeplichtigen heeft in zeven maanden in 1943 29.000 mensen omgebracht. Van hen leeft, voor zover bekend, alleen Demjanjuk nog.”

De vraag of Demjanjuk te oud is om te worden berecht, vindt Houwink ten Cate „niet echt belangrijk”. Het gaat erom of hij „compos mentis (bij zijn verstand, red.) is tijdens zijn proces”.

Medici zullen daarover oordelen. Als Demjanjuk niet compos mentis blijkt, gaat het proces niet door.