Iedereen kent hem, en toch onbekend

Hét beeld van de val van Saigon in 1975 is van een Nederlandse persfotograaf.

Hubert van Es in 2007 Foto AFP This photo taken on November 27, 2007 shows Hong Kong-based photographer Hugh Van Es during a gathering for the late AFP foreign correspondent Kate Webb, at the Foreign Correspondents' Club in Hong Kong. Hugh Van Es, whose photo of the 1975 fall of Saigon became one of the most enduring images from the Vietnam war, died on May 15, 2009 at the age of 67. AFP PHOTO / MIKE CLARKE AFP

Beroemde oorlogsfoto’s zijn maar al te vaak in scene gezet. Die modderige Amerikaanse soldaten die bovenop die vulkaantop op het Japanse eilandje Iwo Jima in de Stille Oceaan de vlaggenmast met de stars and stripes omhoog duwen. Die Russische soldaten die in mei 1945 de Sovjet-vlag op de gehavende Reichstag in Berlijn laten wapperen.

Zo niet de foto die als geen andere de aftocht van de Amerikanen uit Vietnam in 1975, symboliseert. Die is volledig authentiek en van een Nederlandse persfotograaf, Hubert van Es, die gisteren op 67-jarige leeftijd in zijn woonplaats Hongkong aan de gevolgen van een beroerte is overleden. Van Es maakte de foto in dienst van het Amerikaanse persbureau UPI, waarvoor hij jaren in Vietnam werkte.

Ongebreidelde chaos valt er te zien, uitzichtloze paniek onder – zo te zien – voornamelijk Zuid-Vietnamezen die in dienst zijn geweest van de Amerikanen, en die proberen bij de nadering van de Noord-Vietnamese troepen die Saigon gaan innemen een plaatsje te krijgen in de laatste Amerikaanse helikopter die hen in veiligheid – Amerikaanse marineschepen voor de kust – kan brengen. Van al die op elkaar gepakte mensen op die ladder passen maar een paar in de heli. En die mensen weten dat.

Van Es was een van de weinige westerse journalisten die de komst van de Vietcong en de troepen van het Noord-Vietnamese regeringsleger afwachtten en niet op dat moment al zelf de wijk hadden genomen.

Heel lang stond, elke keer als de foto werd afgedrukt, in de caption dat de helikopter mensen oppikt vanaf het dak van de Amerikaanse ambassade in Saigon. In 2005 heeft Van Es in de New York Times uitgelegd, dat dit niet zo was. Het dak is dat van het Pittman-appartementencomplex, waarvan heel belegerd Saigon wist dat daar hoge CIA-functionarissen woonden. Toen helikopters van Air America, een mantelorganisatie van de Amerikaanse inlichtingendienst, personeel begonnen te evacueren vanaf het recent versterkte dak, verzamelde zich een menigte.

Terwijl Van Es de foto’s doorstuurde – dat duurde destijds twaalf minuten per negatief – bleef de menigte op nog meer heli’s wachten. Die kwamen niet. Dat hier het dak van de Amerikaanse ambassade te zien was, werd abusievelijk onder de foto gezet door de fotoredactie van UPI in Tokio.

De vijand trok inmiddels de stad binnen. Van Es had op zijn helm de tekst Boa Chi Hoa Lan (Nederlandse pers) geprikt, in de hoop dat dit bescherming gaf. De jonge Noord-Vietnamese soldaten bleken opvallend vriendelijk. Waarschijnlijk vonden zij het net zo vreemd als ik, schrijft Van Es, om oog in oog te staan met de vijand. Zelf ontsnapte hij later aan de chaos van Saigon aan boord van een vrachtvliegtuig.

Van Es was zijn carrière in Nederland begonnen bij een aantal fotopersbureaus en het Rotterdams Nieuwsblad. In 1967 ging hij naar Azië, om daar zijn geluk te beproeven. Hij fotografeerde voor AP de onlusten in Hongkong dat jaar, en bleef daar wonen. Later fotografeerde hij onder andere tijdens de Sovjet-invasie in Afghanistan in 1979. De laatste jaren had hij moeite aan werk te komen.

Van die ene, beroemde foto die iedereen kent, is Van Es niet rijk geworden: alle royalty’s gingen naar UPI, waarbij Van Es in dienst was, en dat het auteursrecht had.