De rode schoentjes van de Benedictus XVI

De literatuur is vaak een spiegel van de actualiteit.

Deze week: ‘De geograaf van de paus’ en de paus in het Midden-Oosten.

De paus was op reis deze week. Nu was reizen al een specialiteit van zijn voorganger, maar ook Benedictus XVI weet hoe je de aandacht kan trekken. Een reis door het Midden-Oosten, in een tijd van ‘botsende beschavingen’ en religieuze intolerantie: dat kun je goed doen en dat kun je helemaal fout doen.

Zijn pleidooi voor een onafhankelijk Palestina was een sterk middenstuk. Maar op z’n zachtst gezegd: het begon allemaal niet erg sterk. Bij een bezoek aan een moskee hield Benedictus XVI namelijk zijn schoenen aan – geen grote zonde wellicht, maar wel een faux pas en een gemiste kans. De misser had voorkomen kunnen worden wanneer Benedictus het werk had bestudeerd van Leo Africanus (Hassan el-Wazzan), auteur van Beschrijving van Afrika, dat in opdracht van paus Leo X verscheen. ‘De geograaf van de paus’ was Africanus’ bijnaam, en het is de titel van de getrouwe historische roman die Amin Maalouf in 1986 aan hem wijdde.

Het boek bevat de geromantiseerde herinneringen van de historische chroniqueur, opgeschreven als reisverhaal door iemand die met zijn neus op de geschiedenis staat. Hij ziet hoe Europa zich ontwikkelde van Middeleeuwen tot Renaissance. Behendig weeft Maalouf die geschiedenis door het verhaal: Africanus krijgt direct en indirect te maken met onder anderen Columbus, de familie De Medici en met Maarten Luther.

Als Moor geboren in Granada, werd Africanus’ familie al snel uit Spanje verbannen. Via Turkije, Mali, Egypte, via handelsreizen en diplomatieke missies, werd hij uiteindelijk door Siciliaanse piraten gevangen genomen en aan Paus Leo X cadeau gedaan. De paus herkende Africanus’ kwaliteiten en zette hem als een soort mecenas aan het werk, onder andere aan zijn omvangrijke Beschrijving van Afrika dus, een werk dat nog tot eeuwen later de belangrijkste westerse bron over de islamitische wereld zou zijn. En een van de dingen die Leo Africanus al in de 16e eeuw noteerde, was dat schoenen taboe zijn op heilige plekken, behalve voor koningen. Sandalen, dat ging nog net voor alle andere passanten, dus het was bepaald hoogmoed van Benedictus dat hij met zijn rode schoentjes naar binnen wandelde.

Maar hij leerde snel: in de Rotskoepel te Jeruzalem, een andere heilige plek voor moslims, deed hij zijn schoenen wel uit. (Gelukkig onderging Benedictus niet hetzelfde lot als het meisje met de rode schoentjes in Andersens gelijknamige sprookje – omdat die haar rode schoentjes niet uitdeed moest ze blijven dansen totdat een beul haar voeten eraf hakte.) Misschien moet het Vaticaan een hedendaagse Leo naar bijvoorbeeld India te sturen voordat de paus een bezoek aan Hindoeïstische heiligdommen overweegt. Wellicht kunnen Somalische kapers een Leo Aziaticus cadeau doen.

Toef Jaeger

    • Toef Jaeger