Kwakzalverij

Geld verdienen aan de zwakheid van zieken – kwakzalvers doen het al sinds jaar en dag. Tot diep in de achttiende eeuw stonden ze vooral op markten om aan goedgelovige bezoekers hun rituele geneeskunsten te vertonen. De komst van de Industriële Revolutie in de negentiende eeuw opende voor nepgenezers een breed scala aan nieuwe mogelijkheden. Zo ontstond een bloeiende handel in dubieuze pilletjes, poedertjes en zalfjes. Met grootschalige reclamecampagnes brachten fabrikanten ze aan de man.

Zo publiceerde de firma Richter & Co in 1878 het boek Dr. Airy’s Natuurgeneeswijze, waarin een zekere dr. Airy – ‘lid van Wetenschappelijke Genootschappen’ – geneesmiddelen aanbeval tegen ziektes als ‘Tering, Kanker, Zenuwzwakte en Allerlei Vrouwenziekten’. Meer dan de helft van het 500 pagina’s tellende boek bestond uit verklaringen van tevreden ‘klanten van betere komaf’. Je zou gek zijn als je als patiënt de bijgesloten bestellijst niet zou invullen. (Uiteraard bestond er in werkelijkheid helemaal geen dr. Airy, en de verklaringen waren door een tekstschrijver verzonnen, maar meneer Richter werd er schatrijk van.)

Ook verschenen advertenties voor producten van ‘den beroemden professor Becker’, bedoeld voor allen ‘die door zelfbevlekking buitensporig zijn geweest en wensen hunne krachten weder te bekomen’. Hier speelde een kwakzalver in op een taboe: zelfbevrediging leidde immers tot schuld- en schaamtegevoelens en dus tot zwakte. Een goede business opportunity voor schijndokters.

De broers Gerard en Vitus Bruinsma, respectievelijk huisarts en scheikundige, konden de vele oplichtingspraktijken niet aanzien. In 1880 richtten ze daarom de Vereniging tegen de Kwakzalverij op, die als doel had te strijden tegen de ‘gewetenlooze bende, die onuitputtelijk is in listen om de menigte te vangen’. Met geruchtmakende acties ontmaskerde de Vereniging verschillende malafide medicijnfabrikanten, die door de rechtbank werden veroordeeld.

Bijna 130 jaar later is er weinig veranderd. De Vereniging tegen de Kwakzalverij is nog altijd springlevend, al treedt ze nu vooral op tegen natuur- en gebedsgenezers. Dit keer heeft de Vereniging het voortouw genomen in de vervolging van Jomanda, die deze week wordt berecht voor de ‘behandeling’ van Sylvia Millecam. Weinig mensen hebben per slot van rekening méér geld verdiend aan de zwakheid van zieken dan het zelfbenoemde medium uit Tiel.

Historicus Jaap Cohen onderzoekt het heden aan de hand van het verleden.

    • Jaap Cohen