'Zijn is waargenomen worden' George Berkeley (1685-1753)

Als je op een feestje bent en je hebt niets om over te praten, dan is dit het geijkte ‘filosofische’ raadsel dat garant staat voor minimaal tien minuten discussie: als in een bos een boom omvalt, en er is niemand bij om het te horen, maakt de boom dan geluid? Een non-raadsel natuurlijk, omdat het antwoord domweg afhangt van je definitie van ‘geluid’. Definieer je geluid wetenschappelijk, als een verandering in luchtdruk, dan luidt het antwoord: ja, de boom maakt geluid. Definieer je geluid fenomenologisch, als datgene wat een gehoororgaan waarneemt, dan is het antwoord: nee, de boom maakt geen geluid.

Toch nam de bedenker, de Ierse filosoof George Berkeley (1685-1753), zijn raadsel zeer serieus. Hij propageerde een filosofie die bekendstaat als spiritualisme. Uitgangspunt is dat de wereld slechts bestaat bij gratie van onze ervaring ervan. Berkeleys beroemde credo luidde dan ook: Esse est percipi – oftewel: Zijn is waargenomen worden. Die stelling wordt tegenwoordig, mede door het Verlichtingsdenken van Immanuel Kant, door bijna geen enkele filosoof meer serieus genomen – en Berkeleys raadsel leeft dan ook voornamelijk voort als voer voor komische parafrases. Zoals: ‘Als een man in een bos zijn hart lucht, en er is geen vrouw bij om hem te horen, heeft hij dan nog steeds ongelijk?’

Doet het ook goed op feestjes.

Toch moest ik onlangs, op een veel droeviger moment, plotseling weer denken aan Berkeleys stelling dat iets pas bestaat als het wordt waargenomen. Ik zat te kijken naar het nieuws, waar te zien was hoe Karst T. inreed op een feestende mensenmassa. Op de achtergrond zag ik de koninklijke familie verschrikt omkijken. Bizar, dacht ik, maar het meest bevreemdende moment moest toen nog komen: de bus reed door en voer langs een zwaaiende rij mensen die nog niets van de tragedie had vernomen. Terwijl Beatrix, Máxima en Willem-Alexander in shock voor zich uitkeken, vierden de mensen langs de kant, in alle onschuld, het feestje vrolijk door. Voor dit publiek bestond Karst T. toen nog niet – het snerpende geluid van paniek had hen nog niet bereikt. Op zo’n moment zou je willen dat George Berkeley gelijk had. Sommige bomen hoor je liever nooit vallen.