Vloeibaar vertrouwen

Moederliefde is terug te brengen tot een paar stofjes in de hersenen. Hersenonderzoeker Dick Swaab legt het uit.

Een vrouw ís geen moeder, ze wordt het zodra haar eerste kind geboren wordt. Of eigenlijk nog iets eerder, zegt Dick Swaab, hoogleraar neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Al tijdens de zwangerschap worden de hersenen van de vrouw geprogrammeerd voor moederlijk gedrag. Hij noemt dat gedrag, anderen noemen dat liefde. Lees de Bijbel, de Griekse mythen of de moderne literatuur, waarin de moederliefde wordt beschreven als de meest pure en hoogste vorm van ‘houden van’.

Maar die pure liefde is niets anders dan hormonen, die de hersenen van de (aanstaande) moeder aanmaken om haar klaar te maken voor het moederschap.

De kinderkamer die nú geschilderd moet worden, alle kleren gestreken (ook de onderbroeken), daar begint het al mee?

„Prolactine zorgt tijdens de zwangerschap voor het nestgedrag. Tijdens mijn promotieonderzoek kwam ik de rattenstal binnen. Ik dacht dat ze mijn kooien met volwassen mannetjesratten hadden weggehaald en er kooien hadden neergezet met zwangere ratten. Ze hadden allemaal een enorm nest van zaagsel gebouwd. Maar het waren nog steeds mijn mannetjesratten. Ik had ze de dag ervoor prolactine toegediend, het zwangerschapshormoon uit de hypofyse, en toen waren ze die nesten gaan bouwen.

„Een manlijke patiënt in het Wilhelmina Gasthuis had een hypofysetumor, die prolactine produceerde. Hij deed op zaal niets liever dan de verpleging helpen met het afsoppen van kastjes.”

Wie besluit dat de bevalling kan beginnen, de moeder of de baby?

„De hersenen van de baby geven het startschot, daarna werken moeder en baby samen. Aan het einde van de zwangerschap gaan de hersencellen van de moeder en het nog ongeboren kind het hormoon oxytocine maken, dat aan de bloedbaan wordt afgegeven. Dat hersenhormoon stimuleert aan het einde van de zwangerschap de weeën en bespoedigt zo de baring.”

De meeste baby’s worden ’s nachts geboren. Komt zeker ook door de hersenen?

„De hersenen van de moeder scheiden ’s nachts meer oxytocine af en de baarmoeder is ’s nachts ook het gevoeligst voor dit hersenhormoon, zodat de weeën bij voorkeur in de rustfase optreden. Oxytocine wordt tijdens de baring extra sterk afgegeven als het hoofdje van het kind op de uitgang van de baarmoeder drukt. Dit signaal wordt via het ruggenmerg doorgegeven aan de hersenen van de moeder, die daarop een extra stoot oxytocine afgeeft om de weeën te versterken. Als de moeder een ruggenprik krijgt tegen de pijn komt deze boodschap niet meer in haar hersenen aan en moet er vaak een oxytocine-infuus worden gegeven om weer krachtige weeën te krijgen.

„De oxytocine zorgt door de werking op de hersenen van de moeder en het kind voor een band tussen hen beiden. Al tijdens het einde van de zwangerschap stimuleren de stijgende oxytocinespiegels die band tussen moeder en kind.”

En hoe zit het dan als een kind via een keizersnede wordt geboren. Dan hebben moeder en kind geen band?

„Wel een band, maar soms iets minder. De moeder en het kind krijgen niet de extra oxytocinistoot zoals bij een natuurlijke bevalling. Dat kan verklaren waarom de hersenen van een moeder na een keizersnede minder sterk reageren op het huilen van het kind en dat het moederlijke gedrag moeilijker op gang komt.”

Dat kan een zegen zijn. Er zijn moeders die al melk beginnen te geven als ze hun kind horen huilen, of als ze er alleen maar aan denken.

„Als het kind aan de tepel zuigt, stimuleert het de afgifte van oxytocine uit de hersenen, waardoor de melk uit de borstklier wordt geperst. Tijdens het zogen zorgt oxytocine door zijn werking op de hersenen van de moeder voor een rustgevend effect, en stimuleert het haar interactie met het kind en de hechting aan het kind. Oxytocine staat bekend als het hechtingshormoon. Na een tijdje is het huilen van het kind al voldoende om de reflex op gang te brengen, waardoor er zo’n sterke oxytocine-afgifte plaatsvindt dat de melk de borst uitspuit. Dat kan behoorlijk gênant zijn in gezelschap. Moeders die minder makkelijk zogen, gebruiken wel een neusspray met oxytocine om de melkafgifte te stimuleren.”

Moederliefde uit een flesje?

Via internet wordt nu ‘Liquid Trust’ aangeboden, een oxytocinespray. Oxytocine is niet alleen betrokken bij het moederlijk gedrag, maar ook bij relaties tussen volwassen personen, bij de reactie op sociale stress en bij seksueel gedrag. Het staat daarom ook bekend als ‘Love Hormon’.

„Dertig jaar geleden heeft onze onderzoeksgroep uitgezocht hoe oxytocine op hersenen en gedrag inwerkt. We vonden in een aantal hersenstructuren uitgebreide netwerken van hersencellen en hun uitlopers die oxytocine bevatten. Die vezels maakten contact met andere hersencellen waaraan zij die stof als een chemische boodschapper afgaven. We vonden met behulp van de elektronenmicroscoop dat die afgifteplaatsen er net zo uit zagen als de contactplaatsen (synapsen) tussen zenuwcellen die we van andere chemische boodschappers kenden.

„Die afgifteplaatsen zijn de basis voor de gedragseffecten van oxytocine. Afhankelijk van de sociale context wordt het oxytocine op verschillende plaatsen in de hersenen afgegeven en is het betrokken bij verschillende gedragingen. Zo wordt oxytocine momenteel gezien als de boodschapper van affectie, gulheid, rust, vertrouwen en gebondenheid. Ook vonden we dat oxytocine angst onderdrukt door zijn werking op de amygdala, het centrum voor angst en agressie. Bij een warme sociale interactie, zoals knuffelen, stijgt niet alleen de oxytocinespiegel in het bloed, maar wordt er ook meer oxytocine afgegeven in de hersenen. Oxytocine is ook de boodschapper die de hersenen vertelt dat je nu genoeg gegeten hebt.”

En van zo’n spray word je ook een liefhebbende moeder?

„Om moeder te worden, is nog een stof cruciaal: vasopressine. Dat speelt een rol bij het moederlijk gedrag en bij de moederlijke agressie waarmee het kind verdedigd wordt.

„Vasopressine is ook betrokken bij ander sociaal gedrag, zoals paarvorming. Een kleine verandering in een bouwsteen voor het DNA van de receptor voor vasopressine (het eiwit dat de boodschap van vasopressine in de hersenen ontvangt), en de mannen hebben tweemaal meer huwelijksproblemen en echtscheidingen en zijn tweemaal zo ontrouw.

„Als mannen vasopressine toegediend krijgen en ze zien daarna een plaatje van een vreemde man, vinden ze de gezichtsexpressie onvriendelijker. Het bevordert xenofobie. Bij vrouwen gebeurt het tegenovergestelde. Vasopressine veroorzaakt bij hen juist een toenadering tot vreemden omdat ze de vriendelijke trekjes van iemands gezicht beter zien.

„Je kunt je voorstellen dat er allerlei gedachten zijn over de mogelijkheden om de maatschappij te verbeteren met een snufje oxytocine voor mannen en vasopressine voor vrouwen.”

Doen dus?

„De toepassingsmogelijkheden lijken legio. Psychologische experimenten hebben laten zien dat bij de mens een hoge bloedspiegel van oxytocine samengaat met het vertrouwen in de ander, ook in vreemden. Het vertrouwen blijft, zelfs als je een aantal keren bedrogen wordt.

„Bij toediening van oxytocine per neusspray is het de vraag of hiermee de normale processen in de hersenen nagebootst worden. In de hersenen wordt onder bepaalde omstandigheden heel precies een heel beperkte hoeveelheid oxytocine ter plaatse afgegeven. Wanneer er een stoot oxytocine uit de neusspray de hersenen binnenkomt, kan dat een heel ander effect hebben.

„Onlangs is gebleken dat stoornissen in de vasopressine en oxytocinesystemen in de hersenen nogal eens voorkomen bij autisme. Autisten kunnen vaak slecht de emoties van anderen uit de mimiek of de stem afleiden of empathie ervaren. Sommigen begrijpen niet wat er aan de hand is als een ander kind huilt.

„Volgens Temple Grandin, een autistische hoogleraar in de veterinaire geneeskunde in de VS, was haar emotionele circuit simpelweg losgekoppeld. Inderdaad zijn er nu afwijkende bloedspiegels van vasopressine en oxytocine bij autisme gerapporteerd.

Dus een keer sprayen en voor je het weet ben je autistisch?

„De sprays die nu via internet te koop zijn, moet je op je kleding spuiten en dan zou je vertrouwen opwekken bij je partner, bij kopers, bij medewerkers of bij je baas. Ik denk dat de uitermate geringe dosis die de omgeving zo binnenkrijgt, betekent dat het oplichting of, op zijn vriendelijkst, een placebo is.”

Moeders houden dus het exclusieve recht op pure liefde?

„De hersenstructuren van een moeder lijken permanent veranderd. Zelfs als de navelstreng allang is doorgeknipt, blijft zij zich zorgen maken om haar kinderen, ook als die volwassen zijn. Kinderen kunnen dat hinderlijk vinden.

„Er lijkt wel een mogelijkheid te bestaan om moederlijke gedrag af te remmen. Experimenteel kun je dat gedrag bij apen onderbreken met een stof die de werking van oxytocine in de hersenen tegengaat. Jammer genoeg vermindert die stof niet alleen de interesse in het jong, maar ook de interesse in seksueel gedrag.”