Nederland neutraal

Hoe zou het ons nu gaan als het in 1940 onze regeerders gelukt was de natie buiten de oorlog te houden? Zo vreemd is die veronderstelling niet. Door zorgvuldig neutraal te blijven zijn we ook aan de Eerste Wereldoorlog ontsnapt en in 1939 had het kabinet-De Geer geen andere bedoeling. Na de Duitse inval heeft koningin Wilhelmina een rede gehouden waarin ze, zoals ze zei, „met vlammende verontwaardiging” protesteerde. Natuurlijk. Maar toch zit er ook een ondertoon van verongelijktheid in. Wij hadden ons altijd pijnlijk nauwkeurig aan de regels gehouden. En nu dit! Dat hadden we niet verdiend. Daarin had de vorstin gelijk, maar Noorwegen en Denemarken waren al onder de voet gelopen en er waren leden van de generale staf die voor Nederland hetzelfde verwachtten. Veel later sprak ik eens mr. Eelco van Kleffens, die toen minister van Buitenlandse Zaken was. Ik heb hem gevraagd waarom Nederland geen bondgenootschap met de Britten had gesloten, desnoods in het geheim. Hij zei: „We hebben er wel aan gedacht, maar we vonden het Verenigd Koninkrijk te zwak.” Daarin heeft de bewindman gelijk gehad, maar dat werd pas later bewezen.

Toch was een neutraal gebleven Nederland niet zo absurd geweest. Zwitserland is ook met rust gelaten, waarschijnlijk wegens het moeilijke terrein. Een gebergte is niet gemakkelijk te veroveren en nog moeilijker te bezetten, en van de Zwitsers had Hitler geen last. Zou voor een moerasdelta en de Nederlanders mutatis mutandis niet hetzelfde hebben gegolden? Maar misschien hebben we de Waterlinie niet bijtijds op orde gekregen, misschien heeft Hitler gedacht dat onze strijdkrachten na een eeuw neutraliteit het vechten verleerd waren. En hij wilde onze zeehavens hebben, voor zijn invasie van Engeland. De bewijzen daarvan heb ik met eigen ogen gezien. De Wehrmacht vorderde rijnaken. Die werden omgebouwd tot landingsschepen, met een aangepaste boeg. Er werden twee vliegtuigmotoren opgezet zodat ze op eigen kracht konden varen. Ze lagen afgemeerd in de Maas bij de Oude Plantage. Het zag er interessant uit, en daar is het bij gebleven.

Op de ochtend van de tiende mei 1940, om een uur of vijf, stond ik in mijn pyjamaatje op straat te kijken naar de Duitse vliegtuigen. Die kende ik al uit het voor kleine jongens onmisbare boek Oorlogsvliegtuigen der belligerenten, van de luitenant-kolonel J.W.G. Zegers. Een paar Junkers 52, drie Messerschmidts 109! Al die machines had ik ook al in de Cineac gezien, Spaanse burgeroorlog, maar nu dus in het echt. Eindelijk hoorden we erbij. Vier dagen later werd mijn stad verwoest, door Heinkels 111. De definitieve bevestiging.

Stellen we ons nog even voor dat dit allemaal niet was gebeurd. Wat dan? Een ongeschonden stad, geen jodenvervolging, geen landverraders, geen illegaliteit, geen dodenherdenking, geen Bevrijdingsdag. En ook geen pogingen tot vernieuwing in de politiek, geen mislukte Doorbraak. In de vijf oorlogsjaren is de natie wel verschrikkelijk door elkaar geschud, maar bij de eerste naoorlogse verkiezingen is gebleken dat we een overwegend behoudend en bezadigd volk waren gebleven.

Als ik aan het volk van voor de oorlog denk, dan komt me een journaalfragment uit 1937 voor de geest. Minister-president Hendrik Colijn herdenkt in de kerk dat Jan Pieterszoon Coen 350 jaar geleden is geboren, in Hoorn. De verschijning van Colijn, zijn kleding, stem, intonatie, woordkeus, zelfs de manier waarop zijn haar is geknipt, het is een onvergelijkelijk geheel uit de sarcofaag van de geschiedenis. En toch nog maar 72 jaar geleden. Je zou dit filmpje nog eens voor de televisie moeten afdraaien om goed te beseffen wat er is veranderd.

Dat is allemaal op 10 mei 1940 begonnen. Na de oorlog is het eerst wat langzamer gegaan, dat kwam door de vergeefse poging tot restauratie, maar ten slotte zijn we toch lid van de NAVO geworden, we hebben de rock-’n-roll aanvaard en als klap op de vuurpijl hebben we onszelf tot gidsland bevorderd. Als je ergens ter wereld nog rustig kunt blowen, dan hier. Was dat allemaal gebeurd als we buiten de Tweede Wereldoorlog waren gebleven? Probeer eens een fictieve geschiedenis te schrijven met als thema Nederland Neutraal. Met hulp van computermodellen moet het lukken, iets overtuigends bij elkaar te krijgen. Wat komt er dan tevoorschijn? Een Zwitserland in de moerasdelta, denk ik nu.

Het is anders gelopen. Daarom ben ik van mening dat we 10 mei tot herdenkingsdag moeten bevorderen.

    • S. Montag