Fransen kunnen niet met en niet zonder Sarkozy

French President Nicolas Sarkozy is reflected in a puddle while he stands to attention after laying a wreath at the statue of General Charles de Gaulle (who created the Free French Movement on June 28, 1940) to commemorate armistice day on May 8, 1945, the 64th anniversary of the Allied victory over Nazi Germany in World War II, during a ceremony in Paris on May 8, 2009. AFP PHOTO POOL OLIVIER LABAN-MATTEI AFP

Nicolas Sarkozy had geen vuurwerk besteld om het tweejarig jubileum van zijn presidentschap te vieren. Maar hij kreeg het wel.

Bij de gevangenis La Santé in Parijs staken protesterende bewaarders banden in brand, om het vervoer te verhinderen van gevangenen die bij de rechter werden verwacht. „Ik heb twee jaar geleden op Sarkozy gestemd”, grijnst een bewaarder. Zijn voornaam is Bernard, zijn achternaam mag niet in de krant: vanmorgen stond hij tussen de bandenfikkers. Met Sarkozy, de president van de veiligheid, zou alles beter worden, dacht Bernard. „Maar het is alleen maar erger geworden.”

Het gevangenispersoneel liep deze week voorop in de eindeloze stoet van ontevreden Fransen. Bij het huis van bewaring in Fresnes, ten zuidwesten van Parijs, wierpen ze barricades op van houten pallets. En enkele tientallen kilometers verder, bij de beruchte, vervallen gevangenis van Fleury-Mérongis, gingen de cipiers op de vuist met agenten.

De bewaarders, die geen stakingsrecht hebben, protesteren met de blokkades tegen chronisch personeelstekort, toenemende agressie en onhygiënische omstandigheden in verouderde, almaar overbevolkte gevangenissen.

De soms spectaculaire taferelen bij de gevangenissen herinneren aan de vraag die het weekblad Le Nouvel Observateur vorige week stelde: hoe ver kan de Franse opstand gaan? De gevangenis is niet de enige protesthaard. Tal van universiteiten liggen al maanden (gedeeltelijk) stil, uit protest tegen hervormingen. In ziekenhuizen broeit en rommelt het onophoudelijk uit onvrede over de „marktlogica” die Sarkozy wil invoeren. Volgens ex-premier De Villepin, Sarkozy’s rivaal in de eigen partij, de UMP, loopt Frankrijk zo langzamerhand een „revolutionair risico”.

Toen Sarkozy aantrad, dacht hij verandering te kunnen brengen in de Franse protestcultuur. Die schreef hij toe aan „immobilisme”. Hij wilde het land in beweging krijgen: meer werken om meer te verdienen; dynamisch zijn. Zelf gaf hij het goede voorbeeld.

Frankrijk zou veranderen. Modern en open worden, net als zijn rechtse regering, met haar inbreng van linkse, allochtone, vrouwelijke en jonge ministers. In de eerste honderd dagen zette Sarkozy, volgens eigen berekening, ruim zestig hervormingen in gang.

Zo ging het ook met Justitie. Als kandidaat had Sarkozy de situatie in de Franse gevangenissen „een schandaal” genoemd. Sinds hij president is zijn er twaalf nieuwe gevangenissen geopend, en is er een onafhankelijke inspectie in het leven geroepen. Maar er zijn ook minimumstraffen ingevoerd, kinderen van 14 jaar kunnen voortaan als volwassenen worden berecht en traditionele amnestieregelingen zijn overgeslagen.

Resultaat: de 194 gevangenissen blijven overbevolkt. Er is plaats voor een kleine 54.000 gedetineerden, er zijn er ruim 66.000. Voortdurend komen er berichten over misstanden. Onbehandelde psychiatrische patiënten delen cellen met andere gedetineerden. Er is tuberculose geconstateerd.

Eind vorig jaar kwamen de gevangenissen in het nieuws door een zelfmoordgolf onder gedetineerden. Die gaat onverminderd door: dit jaar staat de teller al op vijfenveertig zelfmoorden. Ook onder de bewaarders neemt het aantal zelfmoorden toe: al tien dit jaar (tegenover twintig in heel 2008).

Een nieuwe gevangeniswet zou uitkomst moeten bieden. Maar die wordt telkens op de lange baan geschoven. De hervormingsmachine komt piepend tot stilstand. Minister Rachida Dati van Justitie, twee jaar geleden nog de lievelingsminister van Sarkozy, en met haar banlieue-afkomst boegbeeld van zijn moderne, diverse regering, heeft de justitiële wereld met eigenzinnig optreden tegen zich in het harnas gejaagd. Deze zomer vertrekt ze, opgegeven door Sarkozy, naar het Europees Parlement. Weggepromoveerd. Dat ze in de tussentijd gewoon aanblijft, verbaast niemand.

Voor de echte beslissingen moet je niet bij ministers en staatssecretarissen zijn. Het gaat om de adviseurs van de president. Die hakken knopen door. Sarkozy’s secretaris-generaal Claude Guéant is de Fransen inmiddels even vertrouwd als de vale premier François Fillon.

Het lijkt logisch: hoe meer het Elysée op het Kremlin gaat lijken, des te meer wordt Sarkozy voor alles wat misgaat verantwoordelijk gehouden. Dat geldt niet alleen voor de gevangenissen. In de dagelijkse protestdemonstraties tegen de economische crisis, krijgt Sarkozy net zozeer de volle laag als ‘de bankiers’ en de ‘de beurs’.

Zo horen afkeer en weerstand vandaag evenzeer bij Sarkozy’s presidentschap als activisme. Zijn energie, ambitie en beweeglijkheid leverden hem een zekere internationale reputatie op, nu eens gegniffel, dan bewondering. Het Franse voorzitterschap van de Europese Unie bracht vorig jaar meer lof dan kritiek. Zijn nieuwe echtgenote Carla Bruni is in binnen- en vooral buitenland een succes.

Maar dat alles heeft van Sarkozy in de ogen van de Fransen geen verbindende, vertrouwenwekkende leider kunnen maken. Verschillende ‘verjaardagspeilingen’ wezen deze week uit dat zij in ruime meerderheid teleurgesteld zijn in hun president. Maar toch, als er nu presidentsverkiezingen gehouden zouden worden, won Sarkozy wéér. De president valt tegen, maar de oppositie nog meer. Na twee jaar dynamisme lijkt Frankrijk net zo min te weten wat het met deze president aanmoet als zonder hem.

Komt dat door de economische recessie? Niet echt, denkt de historicus en jurist Nicolas Baverez, een van de pleitbezorgers van een stevige liberale hervormingspolitiek. Nu het liberale model ter discussie staat, wekt het traditioneel actieve optreden van de Franse staat, dat ook Sarkozy aanhangt, juist belangstelling. Economen beoordelen Sarkozy’s reactie om te kiezen voor investeringen in de economische structuur in plaats van het aanjagen van consumptie overwegend positief. „De discussie over zijn stijl maskeert dat hij eigenlijk gewoon doet wat hij moet doen”, vindt Baverez. In de publieke opinie wordt hem niet echt kwalijk genomen dat hij niet meer de ‘president van de koopkracht’ kan zijn die hij beloofde te worden. Crise oblige: hij moet werkloosheid bestrijden.

Volgens Pierre Moscovici, voormalig socialistisch minister van Europese Zaken en nu lid van de gematigde, sociaal-democratische oppositie, is Sarkozy’s daadkracht „een compliment waard”. Het probleem is volgens de europarlementariër het beleid, niet de stijl. Sarkozy probeert van Frankrijk een „doorsnee liberaal land” te maken, hij regeert „als een manager”, zonder politieke visie.

Dat verwijt komt vaak terug, van de socialisten tot centrumpoliticus François Bayrou en trotskist Olivier Besancenot: Sarkozy vervreemdt Frankrijk van zichzelf. De filosoof Marcel Gauchet oordeelde onlangs in Libération dat Sarkozy zich heeft vergist in wat hij de hardnekkigheid noemt van de „exception française”. Frankrijk, gehecht aan zijn geschiedenis, wil volgens Gauchet nu eenmaal niet meedoen aan de internationale „banalisering” op het gebied van economie, onderwijs en diplomatie. Sarkozy wil Frankrijk meer laten lijken op de andere Europese landen, maar Frankrijk wil zichzelf blijven.

Toch opereert Sarkozy als krachtige president zelf ook als een trouw vertegenwoordiger van de Franse politieke cultuur. Hij zegt dat hij „vasthoudt aan de koers”, maar wie protesteert krijgt meestal ook een beetje zijn zin, net als onder zijn voorganger Chirac. Zo ook de gevangenbewaarders. Deze week beloofde de regering via minister Dati niet alleen extra arbeidsplaatsen. Ook het verscherpte toezicht op suïcidale gevangenen, dat veel mankracht kost, wordt versoepeld. En de regering staakt de invoering van Europese regels om de rechten en omstandigheden van gevangenen te verbeteren. De bond van gevangenisdirecteuren heeft intussen geprotesteerd. Zoveel „immobilisme” vinden ze nu ook weer niet nodig.

Meer over de Franse president op nrc.nl/sarkozy

    • René Moerland