Als Beatrix al regisseert, is het niet openlijk

De koninklijke familie zou het doelwit zijn geweest van de aanslag in Apeldoorn, maar de Oranjes stellen zich liever op als ‘gewone ooggetuigen’.

Nederland, Apeldoorn, 08-05-09 Publiek op marktplein tijdens de herdenking van de slachtoffers van Koninginnedag 2009. © Foto Merlin Daleman

Niet alle Oranjes die op Koninginnedag in Apeldoorn waren, herdachten gisteren de slachtoffers tijdens een bijeenkomst in theater Orpheus. Ze hadden er wel willen zijn, zei de Rijksvoorlichtingsdienst, maar ze wilden niet te veel de aandacht naar zich toe trekken. Het moest om de slachtoffers gaan.

In de week na Koninginnedag, toen een 38-jarige man met zijn auto frontaal op het publiek inreed en zeven doden veroorzaakte onder wie hijzelf, groeide de sympathie voor de Oranjes. Koningin Beatrix werd geroemd omdat ze geëmotioneerd een verklaring op televisie aflegde in een snel aangetrokken donkere jurk. Bij haar eerste publieke optredens sinds Koninginnedag kreeg ze applaus van het publiek omdat ze er was, zo kort na een aanslag op haar familie. Uit verschillende peilingen bleek dat de populariteit van vooral de koningin is toegenomen sinds de aanslag. Maar zelf hebben de Oranjes de afgelopen week juist geprobeerd zich als ‘ooggetuigen’ te presenteren in plaats van als slachtoffer.

Historica en koningshuiskenner Reinildis van Ditzhuyzen: „Ze willen niet de verdenking op zich laden dat ze op wat voor manier dan ook munt uit deze zaak willen slaan.” En ze hebben er, met het oog op na-apers, mogelijk ook belang bij dat zo snel mogelijk wordt vergeten dat zij het doelwit van de aanslag waren, zoals Karst T. zou hebben gezegd toen hij kort na de crash enkele ogenblikken aanspreekbaar was.

Burgemeester Job Cohen van Amsterdam had niet aan de koningin laten weten dat hij in zijn toespraak op 4 mei speciale aandacht voor haar aanwezigheid zou vragen, zegt de woordvoerster van de burgemeester. En het is de vraag of ze daarmee zou hebben ingestemd als het haar was voorgelegd.

Zondagavond sprak prins Constantijn in Amsterdam kort met journalisten op een bijeenkomst van World Press Photo. Hij zei daar dat zijn familie „net als alle anderen in Nederland” ooggetuige was geweest. „Onze gedachten gaan toch vooral uit naar de mensen die dit leed hebben ervaren.” Hij zei daar ook dat Koninginnedag niet hoefde te veranderen. De familie moet „met opgeheven hoofd” doorgaan.

De familie had ook niet anders kunnen reageren, zegt Reinildis van Ditzhuyzen. „Het hoort nu eenmaal bij hun taak om in het openbaar te verschijnen.” Daarom was de andere boodschap die de hele week werd uitgedragen: het leven gaat door. Koningin Beatrix opende donderdagavond gewoon de tentoonstelling Calvijn & Wij in Dordrecht en Pieter van Vollenhoven gaf diezelfde dag een gastcollege aan de Vrije Universiteit.

Alleen prinses Máxima paste haar schema aan. Ze ging niet naar Kuala Lumpur, waar zij woensdag een VN-commissie zou toespreken over microkrediet. Het volledige bezoek zou bijna een week duren en zo lang wilde zij nu niet weg.

Beatrix nam zelf het initiatief om op Koninginnedag een verklaring uit te laten zenden. Haar emotie – de zucht – was duidelijk zichtbaar en dat komt niet zo vaak voor. Kort voor de opname was zij persoonlijk geïnformeerd, onder meer door de burgemeester van Apeldoorn, over het aantal doden en gewonden, zegt commissaris van de koningin Clemens Cornielje van Gelderland, die bij dat gesprek op het Oude Loo aanwezig was. Daar waren ook de kleinkinderen van de koningin, die eigenlijk aanwezig zouden zijn bij het defilé dat ter ere van de honderdste geboortedag van prinses Juliana zou worden afgenomen.

In de dagen na de aanslag is door medewerkers van het hof gepolst of slachtoffers en nabestaanden behoefte hadden aan bezoek van leden van het Koninklijk Huis. Die behoefte was er. In het weekend bezochten Willem-Alexander, Máxima, koningin Beatrix, prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven hen in de verschillende ziekenhuizen. De NOS filmde dat Beatrix een ziekenhuis verliet. Over de bezoeken waren zij getipt, zegt adjunct-hoofdredacteur Marcel Gelauff van het NOS Journaal , maar niet door de Oranjes of de RVD. „Als de RVD ons zou hebben getipt, hadden ze hun werk slecht gedaan, want het is ons niet gelukt om Willem-Alexander en Máxima te filmen.”

Geen publicitaire regie dus. Of toch? Reinildis van Ditzhuyzen ziet de hand van de koningin wel in het optreden van oud-premier en minister van Staat Ruud Lubbers in actualiteitenprogramma Buitenhof op zondag. Lubbers zei daar, net als Constantijn, dat het karakter van Koninginnedag niet hoeft te veranderen na de aanslag. Maar hij zei wel dat het aantal mensen dat meegaat het land in mogelijk „ingesnoerd” zou moeten worden.

En, misschien nog wel belangrijker, hij zei ook dat de troonsafstand helemaal „geen haast” heeft. Daarbij wees hij erop dat prinses Máxima en haar kinderen „nog jong” zijn.

Lubbers was op vrijdagochtend door de redactie van Buitenhof uitgenodigd. In de uitzending zei hij dat hij koning Beatrix zaterdag had gesproken. Van Ditzhuyzen: „Ik ga ervan uit dat hij als minister van Staat in de uitzending niet alleen zijn eigen mening verkondigde.”

Van Ditzhuyzen is blij dat Lubbers heeft gezegd dat er geen haast is met de abdicatie. Ze hoopt op „rust in de tent”, want ze werd voortdurend gebeld door media die haar als royaltydeskundige wilden interviewen. Een Duits televisiestation nam drie verschillende versies op van een interview met haar. Steeds met een andere datum in de vraag van de interviewer. „Koningin Beatrix heeft vandaag, 27 april, haar aftreden aangekondigd, wat vindt u daarvan?” En datzelfde voor 29 april en 30 april. „Pffffff”, zegt Van Ditzhuyzen.