Zoek het morele breekpunt

Jac. Toes: Blind zicht. De Geus, 184 blz. € 19,90

In Blind Zicht, een roman van nog geen 190 pagina’s, doet Toes alles waarvoor Voskuil in dat vervelende Het Bureau zeven delen en 5.000 pagina’s nodig had. Met veel oog voor de onderlinge verhoudingen portretteert hij een groep ambtenaren, maar dan geestig en spits en verfijnd kritisch en nog spannend ook. In dit geval zijn het gemeenteambtenaren van het denkbeeldige plaatsje Helzijl.

Toes is misschien wel de onbekendste onder de grote Nederlandse thrillerschrijvers, maar zeker niet de minste. Neem de metaforen in de beginzin van het boek: ‘In Tony’s Pub leken de zittingen van de barkrukken op uitgekauwd draadjesvlees en van de geluidsboxjes bladderde het fineer alsof er een eczeemepidemie woedde.’ Dat is meer dan een flauwe echo van Raymond Chandler.

Ja, Toes is een beeldrijk schrijver, een stilist pur sang en leverancier van heel wat schitterende oneliners, maar hij is bovendien een vernuftig plotbouwer. Blind Zicht trekt de lezer bijvoorbeeld door middel van die stijl en de onderlinge spanningen tussen de gemeenteambtenaren in een verhaal met een hoofdpersoon van wie de naam pas na een bladzij of 40 wordt onthuld. Ook de verwikkelingen waarom het boek werkelijk draait komen traag op gang, of beter, worden gaandeweg duidelijk. Niettemin intrigeert Toes vanaf de eerste bladzijde.

Ray Sol is de veiligheidsman van de gemeente, de spion in het netwerk. Hij is degene die de verdachte zelfmoord van zijn bazin en minnares Angela moet uitzoeken. Het brengt hem op het spoor van – laten we het beestje maar bij zijn naam noemen – bouwfraude en corruptie. Alle gemeenteambtenaren lopen aan de leiband van een megalomane projectontwikkelaar.

En dan zijn we eindelijk waar Toes ons wil hebben. In zijn werk staat steeds de idealistische c.q. principiële mens tegenover de machinaties met geld en macht. Het is vaak de burger met een mening die lijdt onder de amorfe massa of de onscrupuleuze machthebbers. Waar geld, macht en druk de boventoon voeren, buigen of knakken de meeste individuen en exact dat is het moment waarop Toes – ooit winnaar van de Gouden Strop met Fotofinish – afdrukt.

Toes doet dus werkelijk hetzelfde als Voskuil, hij zoekt het morele breekpunt. Ik durf zelfs te beweren dat ze aan dezelfde kant staan. Vegetariërs, dieren- en milieuactivisten kunnen bijvoorbeeld altijd op Toes’ sympathie rekenen, al ontkomen ze doorgaans niet aan zijn plaagstootjes. Zo rookt vegetariër Franca geen filtersigaretten, want: ‘In die filters zit hemoglobine uit varkensbloed.’ Tja.

Anders dan Voskuil schrijft Toes op tempo en om dat te bereiken verdicht hij zijn romanmateriaal. En om diezelfde reden spiegelt hij de onbetrouwbare jungle vol vergadertijgers met de onderwaterwereld van professionele duikers die volstrekt moeten kunnen vertrouwen op hun buddy.

Blind Zicht is een uitstekend geschreven whodunnit, met veel herkenbaars voor de ware Toesfan. Het is moeiteloos de beste Toes sinds De vrije man en het is dan ook onbegrijpelijk dat de jury van de Gouden Strop 2009 het boek niet eens op haar longlist zette. Over blind gesproken.