Prehistorische Floresmensje had erg grote voeten

Slechts een meter lang en toch al schoenmaat 30: nieuw onderzoek aan de vreemde Floresmens wijst op vroege afstamming.

De lange voet en het dijbeen van de Floresmens. (Foto Nature) Nature

De Floresmens, de kleine hominide die op het eiland Flores op dwergolifantjes joeg, leek waarschijnlijk meer op een clowntje met flapschoenen dan op de hobbit waarmee hij tot nu toe vaak werd vergeleken. Een team van archeologen en paleontologen schrijft in Nature dat deze prehistorische bosmens uit Flores verrassend grote voeten had voor een mensachtige van zijn lengte (ca. 1 meter). Tijdens zijn leven moet zijn voet ongeveer 196 mm lang zijn geweest – maatje 30 dus.

Homo floresiensis, die in 2004 bekend werd en waarschijnlijk pas 12.000 jaar geleden uitstierf, liep rechtop, daaraan twijfelt niemand. Maar door zijn lange voeten en relatief korte benen moet hij heel anders hebben gelopen dan moderne mensen. Bij moderne mensen is de voetlengte ongeveer de helft van de dijbeenlengte, bij de Floresmens is dat bijna driekwart. Rennen moet hem daarom niet makkelijk zijn afgegaan. Deze voetlengte lijkt meer op die van chimpansees en vroege mensachtigen als Australopithecus.

Ook andere kenmerken van de Floresvoet zijn zo primitief dat ze twijfel zaaien over de veronderstelde afstamming van Homo erectus, die ongeveer 1 miljoen jaar geleden vanuit Afrika in Indonesië aankwam. De teenbotjes van de Floresmens zijn anders van vorm en ook gekromder dan die van erectus. Ze lijken daardoor meer op die van de veel oudere mensachtige Australopithicus, die voor zo ver bekend Afrika nooit verlaten heeft. Uit eerdere analyse van handbeentjes van de Floresmens was ook al geconcludeerd dat ze moesten lijken op die van een zeer vroege Homo erectus, of nog ouder. Ook de manier waarop zijn arm in de kom stak was primitief: als de Floresmens zijn armen los liet hangen zouden zijn handpalmen naar achteren wijzen.

De laatste jaren zijn er steeds meer aanwijzingen dat de vroege Homo erectus (vanaf 1,9 miljoen jaar geleden) veel primitiever en ook veel gevarieerder in lichaamsbouw was dat altijd is gedacht. In Georgië zijn bijvoorbeeld vrij kleine en primitieve vormen van Homo erectus gevonden. En vorig jaar dook een verrassend primitief erectus-bekken op in Afrika.

Daarom vermoedt de vooraanstaande paleontoloog Daniel Lieberman in een commentaar in Nature dat een van die primitieve vormen, erectus of misschien zelfs zijn directe voorganger Homo habilis, waarschijnlijk ook naar Indonesië getrokken moet zijn en in isolement op Flores ‘verdwergde’ . Anders zijn de primitieve kenmerken van de Homo floresiensis moeilijk te verklaren. Van zo’n primitieve erectusvorm is overigens niets gevonden in Indonesië.

Die verdwerging is voor zoogdieren niet ongewoon. Grotere zoogdieren, zoals olifanten of paarden (en dus ook mensachtigen) worden vaak kleiner op een eiland, door gebrek aan natuurlijke vijanden. Een grote omvang is vaak ooit ontstaan als verdediging tegen roofdieren, bij gebrek daaraan kan de soort dan weer kleiner worden in de loop van vele generaties. In een ander Nature-artikel wordt deze week een belangrijk probleem van de verdwerging van de Floresmens opgelost. Tot nu toe werd gedacht dat het brein van verdwergde zoogdieren minder kromp dan de rest van het lichaam.

Maar bij de Floresmens was álles gekrompen, ook zijn brein. Zo rees het vermoeden dat de Floresmens helemaal geen verdwergde oermens was, maar een modern mens met een erfelijke afwijking. Britse paleontologen hebben nu vastgesteld dat bij het brein van verdwergde nijlpaarden op Madagaskar hetzelfde is gebeurd als bij de Floresmens. Gewoon meegekrompen dus.

Het mysterie van de Floresmens begon in oktober 2004 toen bekend werd gemaakt dat Australische en Indonesische onderzoekers op het eiland Flores iets hadden gevonden wat tot dan toe onmogelijk werd geacht: een mensachtige die door langdurig geïsoleerd verblijf op het eiland ´verdwergd´ was, net als de mini-olifantjes die hij kennelijk bejaagde. Een meter lang was deze Homo floresiensis, wiens resten dateerden van 90.000 tot 15.000 jaar geleden. Hij had de Neanderthalers overleefd en het scheelde niet veel of hij had tot in historische tijden doorgeleefd. Sommige geleerden zeiden zelfs dat nog altijd vertelde verhalen over ‘kleine mensjes´ op Flores (Orang pendek of Eboe Gogo genoemd) wel eens op de laatste Floresmensjes konden slaan. Maar het meest verbijsterende was dat hij zeer kleine hersenen had, 417 cc, evenveel als een chimpansee. De stenen wapens en werktuigen die bij het zevental gevonden Floresmensen waren gevonden waren echter even modern als die van Homo sapiens, wiens hersenen drie keer zo groot zijn.

Omdat er maar één schedel was gevonden barstte een grote geleerdentwist uit die jaren duurde. Het is helemaal geen aparte mensensoort maar het waren moderne mensen met een treurige geboorteafwijking, microcefalie. Die kritiek is inmiddels wel weerlegd, door gedetailleerde analyse van de binnenkant van de schedel.