Het toonverschil tussen twee presidenten

Een jaar geleden kwam Dmitri Medvedev aan de macht. Is de jurist werkelijk de liberale hervormer die hij zegt te zijn? Of blijft hij de marionet van zijn voorganger Poetin?

Russische straaljagers en een radarvliegtuig boven het Kremlin in Moskou vandaag. De luchtmacht oefent voor de viering van de Dag van de Overwinning (op Nazi-Duitsland) zaterdag. Foto AFP Russian fighter jets and a radar plane fly over the Kremlin on Red Square in Moscow on May 7, 2009 during a dress rehearsal for the May 9 Victory Day parade celebrating the end of WII. AFP PHOTO / ANDREI SMIRNOV AFP

In ieder geval is er in de Russische politiek één ding echt veranderd sinds Dmitri Medvedev een jaar geleden het presidentschap van Vladimir Poetin overnam: de toon van regeren. In plaats van Poetins agressief nationalistische uitspraken, die hem geliefd maakten bij de gewone vaderlandslievende Rus en gericht waren tegen het Westen en hun vermeende handlangers, de binnenlandse oppositie, klinkt uit Medvedevs mond de beschaafde taal van de wet. De nieuwe president is tenslotte jurist. En dat benadrukt hij keer op keer als hij het heeft over zijn strijd tegen het „gerechtelijk nihilisme” in zijn land.

Toch zijn die mooie woorden geen antwoord op de vraag of Medvedev meer is dan de pragmatische, moderne manager, die binnen hetzelfde duistere byzantijnse machtssysteem opereert als de zich acht jaar lang als een tsaar manifesterende Poetin. Zeker, je kunt zeggen dat de 43-jarige Deep Purple-fan Medvedev informeler en losser regeert dan zijn voorganger. Abba-liefhebber Poetin had in het hoogste ambt altijd moeite met delegeren en hield alle macht krampachtig in eigen hand.

Anders dan hij lijkt Medvedev te luisteren naar zijn adviseurs, gematigd liberale vertegenwoordigers van de post-Sovjetgeneratie. Maar wat hij met die adviezen doet is onduidelijk. „Op grond van zijn behaalde resultaten kun je hem geen liberaal noemen”, zegt Valeria Kasamara, politicoloog verbonden aan de Hoge Economische School in Moskou. „Voor een liberale politiek heb je openheid nodig en die bestaat bij ons niet. Deze regering verdoezelt alle problemen. En dan hebben we ook nog een overheid die al het geld in eigen zak steekt en voortdurend in strijd met de wet handelt.”

Onlangs botsten Medvedevs adviseurs met de conservatieve clan rond de machtige vicepremier en Poetinvertrouweling Igor Setsjin over de aanpak van de economische crisis. Maar zodra geruchten over het conflict door de Kremlinmuren heen sijpelden, sloten de gelederen zich en was er geen dissident geluid meer te horen.

Die veranderde toon van regeren betekent dus niet zozeer dat Medvedev zich van Poetin heeft losgemaakt, maar hoogstens dat hij een eigen machtsbasis heeft gecreëerd, al is nog niet duidelijk hoe groot die is. Poetins macht is namelijk nog altijd zeer groot en er lijkt geen grote beslissing te worden genomen zonder zijn instemming. Poetin is Medvedevs belangrijkste adviseur. Kasamara: „De premier beschikt over de meeste financiële hulpbronnen, zoals de Centrale Bank. Alleen al op grond daarvan heeft hij de meeste macht. Medvedev heeft helemaal niets om zijn macht op te baseren.”

„Twaalf maanden geleden vormden het tweetal een team, waarvan de eerste het voor het zeggen had en de laatste er een beetje bij bungelde”, zegt socioloog Jevgeni Gontmacher van het Instituut voor Eigentijdse Maatschappelijke Ontwikkeling. „Die situatie is nu veranderd in een machtsevenwicht. Hun samenwerking binnen dat evenwicht is een succes. Van een machtsstrijd is geen sprake. Poetin en Medvedev hebben elkaar nu veel te hard nodig.”

Toch zette Medvedev onlangs enkele voorzichtige stappen op het hervormingsgezinde pad. Zo benoemde hij een van zijn felste critici, oppositiepoliticus Nikita Belych, onlangs tot gouverneur van de noodlijdende provincie Kirov, gaf hij een interview aan de onderzoekskrant Novaja Gazeta, waarin hij opnieuw benadrukte dat Rusland een rechtsstaat was en verleende hij Joekos-juriste Svetlana Bachmina amnestie. Kasamara is sceptisch: „Zo’n vrijlating van Bachmina betekent hoogstens een misdaad minder van de kant van de overheid, want iedereen weet dat zij onschuldig is.”

Politicoloog Nikolaj Zlobin geeft Medvedev in de krant Rossijskaja Gazeta het voordeel van de twijfel: „Hij heeft het niet makkelijk gehad door de oorlog op de Kaukasus en de economische crisis, gebeurtenissen die hij niet kon voorzien”, schreef hij. „Ook was het niet eenvoudig om Poetin te vervangen die in de loop van zijn ambtsperiode steeds meer een symbool werd. Medvedev trad bovendien aan toen Rusland op het hoogtepunt van zijn welvaart stond. Inmiddels is de economische situatie ernstig verslechterd.”

De internationale economische crisis heeft in Rusland bovendien een veel diepere crisis aangetoond: die van een uiterst kwetsbare economie die volledig afhankelijk is van olie- en gasverkoop. De ontwikkeling van die economie wordt ook nog eens gehinderd door een desastreuze overheidscorruptie, die de groei van het midden- en kleinbedrijf blokkeert en ervoor zorgt dat de staat jaarlijks enkele honderden miljarden dollars aan inkomsten misloopt. Medvedevs mooie woorden over de rechtsstaat hebben in die situatie geen enkele verandering gebracht. Eerder is de corruptie toegenomen.

En dan is er nog de grootste lakmoesproef voor Medvedev: het showproces tegen de voormalige eigenaar van het Joekos-olieconcern Michail Chodorkovski, die in 2005 tot acht jaar cel werd veroordeeld op grond van vage beschuldigingen, maar in feite moest boeten omdat hij tegen Poetin durfde op te staan. Tegen hem loopt nu weer een proces, weer wegens mager gefundeerde beschuldigingen.

Vooralsnog lijkt deze rechtszaak, waarin de wet door het Openbaar Ministerie op vele vlakken geschonden wordt, een nieuwe etappe in de vendetta van Poetin en zijn omgeving die de gevallen oligarch zo lang mogelijk achter de tralies willen houden. Als Medvedev echt de bestrijder van het gerechtelijke nihilisme is die hij beweert te zijn, dan is het lot van Chodorkovski de graadmeter voor zijn ware positie.