Een kleine Koude Oorlog op de Kaukasus

Opnieuw is er spanningen tussen Rusland en Georgië.

Aanleiding zijn ditmaal de militaire oefeningen die de NAVO sinds gisteren in Georgië houdt.

Op de zuidelijke Kaukasus klinkt gedempt wapengekletter. Het is het gevolg van de verslechtering van de betrekkingen tussen de NAVO en Rusland. De relatie bereikte na de Russisch-Georgische oorlog, vorig jaar zomer, een dieptepunt.

De afgelopen maanden werd enig herstel zichtbaar, maar keer op keer verhinderen diplomatieke botsingen dat dat herstel doorzet. In de verbale strijd lijkt geen van de partijen te willen inbinden. Want als ze iets niet willen, is het buigen voor de druk van de ander.

Aanleiding voor de jongste spanningen zijn de NAVO-oefeningen die gisteren op Georgisch gebied zijn begonnen en die drie weken zullen duren. Aan die oefeningen nemen twee ex-satellietstaten en een ex-deelrepubliek van de vroegere Sovjet-Unie deel: Hongarije, Tsjechië en Azerbajdzjan. De ex-Sovjetstaten, Armenië, Moldavië en Kazachstan zijn onverwachts afgehaakt, waarschijnlijk onder druk van het Kremlin.

Rusland toonde zich woedend over de oefeningen, die zich vooral op terreurbestrijding richten en waarbij geen groot materieel wordt ingezet. De NAVO nodigde Rusland uit aan de oefeningen deel te nemen – een uitnodiging die werd afgeslagen.

In april liepen de ergernissen ineens op, hoewel het Kremlin toen al op de hoogte was van de datum van de oefening. President Medvedev noemde de oefeningen „spierballenvertoon en het opbouwen van een militaire component in een tijd dat de situatie op de Kaukasus behoorlijk gespannen is.”

Dat laatste kan sinds de oorlog niemand ontkennen. Maar niet vergeten mag worden dat Rusland zelf sterk bijdraagt aan het opvoeren van de spanningen in dat gebied. Zo leeft het Kremlin het door de EU tot stand gebrachte staakt-het-vuren tussen Rusland en Georgië nog altijd niet na.

In plaats van zijn troepen terug te trekken op posities die het voor het uitbreken van de oorlog innam, heeft Rusland zijn militaire aanwezigheid in zowel Abchazië als Zuid-Ossetië de afgelopen tijd verdubbeld tot 15.000 man. Ook ondertekende president Medvedev eind vorige week een verdrag met de leiders van de door Rusland gecreëerde onafhankelijke republieken Zuid-Ossetië en Abchazië om vijfhonderd van zijn eigen troepen in te zetten aan de grenzen met Georgië. Met die maatregel, die door de NAVO scherp werd bekritiseerd, voerde Rusland de spanningen weer op.

Het tempo van het diplomatieke schaakspel tussen de NAVO en Rusland werd na ondertekening van het grensbewakingsverdrag opgevoerd toen Rusland de eerste termijn uitkeerde van een lening van 2 miljard dollar aan Kirgizië. Kirgizië had in ruil voor die lening een contract voor een Amerikaanse luchtmachtbasis op zijn grondgebied opgezegd.

Een tegenzet volgde kort na de hervatting van het overleg tussen Rusland en de NAVO, toen twee diplomaten van de Russische vertegenwoordiging bij de NAVO op grond van spionage werden uitgewezen. De Russische NAVO-ambassadeur Rogozin dreigde met represailles. Die kwamen dinsdag, toen Rusland bekendmaakte zich terug te trekken uit de vergadering van de Rusland-NAVO Raad op 18 en 19 mei.

Dit was een drastische stap, omdat Rusland en de NAVO een week geleden juist de formele betrekkingen weer hadden hersteld dat na de augustusoorlog was verbroken. Gisteren maakte Moskou bovendien bekend dat het de accreditatie van twee Canadese diplomaten van het NAVO-bureau in Moskou intrekt.

Maar net als in augustus vorig jaar, toen Rusland met veel geweld reageerde op de Georgische inval in Zuid-Ossetië, draait het huidige Russische gedrag ook om één belang: het voorkomen dat de NAVO zich begeeft in wat Moskou ziet als zijn traditionele invloedssfeer op de Kaukasus en Oost-Europa. Om die reden mogen van Moskou Oekraïne noch Georgië lid worden van het westers bondgenootschap.

Maar de NAVO heeft vorig jaar besloten dat Georgië en Oekraïne als vrije landen lid mogen worden van de alliantie, alleen is niet gezegd wanneer dat kan gebeuren. Dat besluit was een compromis tussen de Amerikaanse regering van toenmalig president Bush, die een datum had willen noemen, en Frankrijk en Duitsland die daarmee de relatie met Moskou niet op het spel wilden zetten. Nu onder druk van Rusland de militaire oefeningen in Georgië afblazen, vreest men bij de NAVO, zou uitgelegd kunnen worden als teken dat Rusland een beslissende stem heeft in het verdere verloop van de betrekkingen tussen Georgië en de NAVO.

Ten opzichte van Georgië heeft het Kremlin sinds de oorlog de meeste troeven in handen. Vooral als gevolg van de instabiele politieke situatie in Tbilisi, die sinds drie weken een chaotisch kookpunt heeft bereikt door de dagelijkse demonstraties van de verenigde Georgische oppositiepartijen, die het aftreden van Saakasjvili eisen.

De Georgische president doet er tegelijkertijd zelf alles aan om op een dramatische manier te onderstrepen dat zijn land door Rusland bedreigd wordt en liever vandaag dan morgen moet worden toegelaten tot de NAVO. Dat zwaaien met de rode vlag gebruikt hij ook als wapen in zijn strijd met de Georgische oppositie, die hij regelmatig van heulen met de vijand beschuldigt.

Hoe groot de chaos in Georgië is, bleek dinsdag nog, toen de Georgische regering bekend maakte dat een „door Rusland gefinancierde” legereenheid aan het muiten was geslagen. De actie zou bedoeld zijn om de NAVO-oefeningen te verstoren. Aanvankelijk werd ook beweerd dat met behulp van 5.000 Russische militairen uit Zuid-Ossetië Saakasjvili en een aantal ministers zouden moeten worden vermoord, maar dit werd later op de dag ingetrokken.

De Russische regering deed de Georgische beschuldigingen af als idiotie. Volgens sommige waarnemers is de ‘muiterij’ verzonnen door de regering en zouden de opgepakte militairen hebben geweigerd de door de oppositie aangekondigde wegblokkades in Tbilisi te doorbreken.

Zowel Saakasjvili als de oppositie zullen van de ‘muiterij’ willen profiteren in de hoop hun eigen posities te versterken. In beide gevallen pakt dat gunstig uit voor Rusland, dat op die manier niets hoeft te doen om zowel de instabiliteit binnen Georgië als de verdeeldheid binnen de NAVO over een toekomstig Georgische lidmaatschap te bevorderen.

De Kleine Koude Oorlog die zich nu tussen de beide vroegere machtsblokken afspeelt lijkt zich op die manier te hebben verplaatst van het brede IJzeren Gordijn naar twee kleine grenzen op de Zuidelijke Kaukasus – die tussen Georgië en zijn afgescheiden gebiedsdelen.