Aangeharkte wereld

In De laatste dagen van Emma Blank terroriseert de zieke Emma het huishouden.

Haar huisgenoten laten zich de vernederingen welgevallen. Om de erfenis.

De wereld die theatermaker en filmregisseur Alex van Warmerdam oproept is altijd keurig aangeharkt en grimmig en ontregelend tegelijk. Dat maakt zijn films zowel herkenbaar Hollands als vervreemdend en soms verontrustend. Het zijn films die met een klinische blik naar het gewoel van de personages kijken en de kijker daarom ook betrekkelijk onberoerd laten. Van Warmerdams originaliteit en precisie dwingen bewondering af, zijn komische timing is perfect, maar meeslepend zijn zijn films zelden. Hij haakt enerzijds in de filmhistorie aan bij het absurdisme van een meester als Luis Buñuel, anderzijds staat zijn werk niet heel ver af van kleinkunst, met heel korte scènes, die veel weghebben van sketches.

In zijn films wordt nooit iets verklaard of uitgelegd, maar dat wil niet zeggen dat ze geheimzinnig zijn. De dingen zijn zoals ze zijn – een grootse verklaring zou teveel eer zijn voor de treurige, sneue levens die zijn uitgebeeld.

Het uitgangspunt van zijn nieuwe film De laatste dagen van Emma Blank is kluchtig. De titelheldin (Marlies Heuer) is ongeneeslijk ziek en houdt haar huishouden in een wurggreep. Ze dwingt haar huisgenoten mee te doen aan een vernederend rollenspel. Zo is er de butler (Gene Bervoets) die haar op elk uur van de dag ter wille moet zijn, het mooie dienstmeisje (Eva van de Wijdeven) en een onduidelijke figuur, Theo, die een hond speelt (Alex van Warmerdam zelf). Hij placht hitsig tegen de vrouw des huizes op te rijden en moet geregeld worden uitgelaten door het dienstmeisje.

Terloops wordt duidelijk wat de ware familieverhoudingen zijn achter het rollenspel. Iedereen laat zich aanvankelijk de vernederingen welgevallen. Emma Blanks einde is in zicht en ze heeft laten doorschemeren dat ze een mooie erfenis zal nalaten; een clichématig motief, dat afbreuk doet aan de film.

De enige die te midden van deze vernederingen haar waardigheid weet te behouden, is de kokkin (Annet Malherbe). Misschien omdat ze de scepter zwaait over het voedsel – bij Van Warmerdam wordt altijd veel (en vaak vies) gegeten – en daardoor ook als enige een eigen machtspositie heeft. Maar ook omdat ze zich als vrouw kan onttrekken aan de seksuele vernederingstrategieën, waarmee Emma Blank haar ondergeschikten bestookt. De mannen zijn, als de vragende partij waar het om seks gaat, duidelijk in het nadeel bij het spel om de macht.

Emma Blank voert een waar schrikbewind. De film bevat een aantal verwijzingen naar nazisymbolen en is gebaseerd op een toneelstuk dat Van Warmerdam eind jaren negentig op de planken bracht; toen heette de hoofdpersoon nog Adel Blank. Van Warmerdam omschrijft haar als „Hitler in een jurk”.

In de film gaat veel tijd op aan een snor, die de butler van zijn bazin moet dragen. Het rollenspel begint echt haperingen te vertonen als er een donkere jongen opduikt, die in de smaak valt bij het dienstmeisje en die ze ontmoet in de duinen.

Meer dan grimmige associaties zijn het uiteindelijk niet. Dat er een kwaadwillende machtsfiguur in de film voorkomt, wil nog niet zeggen dat er onschuldige slachtoffers in het spel zijn. Wie ook maar een beetje ruimte en macht krijgt in de film, begint die onmiddellijk te misbruiken.

Je zou in de taferelen een aanklacht tegen de hypocrisie van de burgerij kunnen lezen, waar de laagste driften voortdurend door een dun laagje beschaving breken, maar daarvoor is de toon van de film veel te gelaten. Zo onprettig is de horigheid ook eigenlijk helemaal niet: sommige van deze slaven zijn van hun ketenen gaan houden. Vooral Theo lijkt zich uitstekend te vermaken in zijn leven als hond.

De laatste dagen van Emma Blank Regie: Alex van Warmerdam Met: Gene Bervoets, Eva van de Wijdeven, Annet Malherbe, Marlies Heuer.In: 22 bioscopen. * * *