West-Kaap heeft weer witte premier

De West-Kaap was altijd al een buitenbeentje. In tegenstelling tot de rest van Zuid-Afrika zijn de zwarten in de minderheid. Het is de komende jaren de enige provincie zonder ANC-bestuur.

Helen Zille op verkiezingscampagne in Cape Town waar zij een aanhanger begroette. (Foto AP) Democratic Alliance, DA, leader Helen Zille, greets a man while campaigning in Cape Town, South Africa, Tuesday, April 21, 2009. For all the talk of crime, jobs or AIDS, South Africa's parliamentary vote Wednesday is all about Jacob Zuma, who has survived corruption and sex scandals to emerge as one of the country's most popular leaders ever. (AP Photo/Schalk van Zuydam) Associated Press

Net buiten treinstation Lentegeur is bijna twee weken na de verkiezingen een immens billboard van het ANC nog niet opgeruimd. ‘Deur saam te werk kan ons meer doen’, staat er naast de glimlach van Jacob Zuma. Maar de oproep in het Afrikaans heeft niet mogen baten: hier in het township Mitchell’s Plain stemde bijna tachtig procent van de mensen op Helen Zille van de oppositiepartij Democratic Alliance (DA).

In Mitchell’s Plain bracht het voormalige apartheidsregime zogenoemde ‘kleurlingen’ onder. ‘Bruinmense’ willen ze tegenwoordig genoemd worden: mensen van multiraciale afkomst met een lichtgetinte huidskleur, veelal Afrikaans-sprekend en de achilleshiel van het ANC.

Tien minuten verderop ligt het township Khayelitsha. Daar wonen vooral zwarte Zuid-Afrikanen. Ook hier de verkiezingsposters. ‘One Nation. One Future’, staat er naast het gebotoxte gelaat van Helen Zille. Maar evengoed vergeefs: in Khayelitsha ging tachtig procent van de stemmen naar het ANC. Minder dan 1 procent koos Zille, de vrouw die de laatste drie jaar met succes burgemeester van Kaapstad was en vandaag aantreedt als premier van de provincie West-Kaap.

‘One nation’ is Zuid-Afrika politiek gezien nog lang niet: bij de verkiezingen van afgelopen maand werd langs oude raciale lijnen gestemd. Alleen dankzij de massale steun van witte kiezers en kleurlingen haalde de DA in de West-Kaap de meerderheid en is de provincie de komende vijf jaar de enige die niet door het ANC van Jacob Zuma bestuurd wordt.

Waarom ze in Mitchell’s Plain Zille gestemd hebben? „Het swart gevaar”, lacht een tandeloze drinkebroer op een straathoek in het township. Hij schenkt goedkope witte wijn uit een slaoliefles. „Angst”, roept zijn meer nuchtere maat. „Het ANC is een zwarte partij en zwarten, hoe zal ik het zeggen, zijn toch anders. Die drinken bier, wij drinken wijn. Hier heb je nette huizen en goed bijgehouden tuintjes. Kijk eens in Khayelitsha: daar is het een bende, wat Helen ook doet.”

De mannen wijzen naar het grijze hoekhuis aan de overkant van de straat. Daar woont gemeenteraadslid Dennis Williams. ‘Helen’ heeft de winst aan hem te danken, zeggen ze. „Praat met hem! Krijg je meteen een T-shirt cadeau.”

Williams werd in 2006 gemeenteraadslid namens de Independent Democrats, een kleine Kaapse oppositiepartij, en stapte dit jaar over naar de DA van Zille. De keus van kleurlingen voor de DA is volgens hem niet louter raciaal.

„Het ANC is veel kleurlingen domweg te progressief”, zegt hij in zijn huiskamertje vol met forse familieportretten. „We gaan misschien niet allemaal naar de kerk, maar we kennen wel de bijbel. En abortus, vrouwenrechten en homohuwelijken, allemaal dingen waar het ANC voor gestreden heeft, passen daar niet bij. Veel bruinmense delen de christelijke normen en waarden van het apartheidsregime.”

Door de afwijkende demografie is de West-Kaapprovincie altijd al een buitenbeentje geweest: in 1994 bij de eerste democratische verkiezingen werd de Nasionale Party, hoeder van het apartheidsbewind, zelfs nog de grootste. In de provincie is 27 procent zwart en 54 procent kleurling, terwijl in in het hele land 79 procent zwart en 9 procent kleurling is.

Toch werd de laatste vijf jaar de provincie rondom Kaapstad, zoals alle provincies, geleid door het ANC.

Zille zou de apartheid willen terugbrengen, beweerden opgewonden ANC-activisten tijdens de campagnes. Ze is een „racistisch klein meisje”, sneerde ANC-jeugdleider Julius Malema vorige week nog. En Zille zelf suggereerde afgelopen week dat het ANC met massaprotesten in zwarte wijken de provincie voor haar opzettelijk onbestuurbaar wil maken.

Want ondanks de winst slaagde de DA er niet in om arme zwarte kiezers, zoals die in Khayelitsha, aan zich te binden. De partij heeft volgens de denktank IDASA daarom nationaal haar ‘glazen plafond’ bereikt. De kleurlingen die voor de DA in de West-Kaap zo belangrijk waren, vind je tenslotte nauwelijks in de andere acht provincies.

„Ik durf te wedden dat ze in Khayelitsha dankzij de politieke ambities van burgemeester Zille betere publieke voorzieningen hebben dan bij ons in Mitchell’s Plain”, zegt gemeenteraadslid Williams. „Maar het is niet gelukt. Zwarte Zuid-Afrikanen zijn nog niet politiek volwassen: blindelings stemmen ze ANC, voor een witte mevrouw als premier is het voor hen nog te vroeg.”

Alleen in samenwerking met de nieuwe oppositiepartij Cope, zegt Williams, zal de DA ook buiten de Kaap succes kunnen hebben.

Cope is een afsplitsing van het ANC en haalde bij de verkiezingen rond de 8 procent van de stemmen. In veel provincies werd niet de DA maar Cope de tweede partij na het ANC.

„Cope zat ons een beetje in de weg”, beaamt Ryan Coetzee, partijbaas van de DA en vanaf vandaag fractievoorzitter in het nationale parlement. „Zwarte kiezers die van plan waren tegen het ANC te stemmen, hebben op het laatste moment niet voor ons maar voor Cope gekozen.”

Om zwarte kiezers voor de DA te interesseren wil Coetzee een samenwerking aangaan met „partijen als Cope”, zegt hij. „Daarnaast moeten we een organisch deel van zwarte gemeenschappen worden. Zichtbaarheid, daar draait het om. Die mensen moeten leren ons te vertrouwen.”