Haha, die vrouwen zijn echt oliedom!

Leedvermaak op tv is niet meer wat het geweest is, zoals de quiz Lekker Slim laat zien.

Vroeger ging leedvermaak hand in hand met empathie, nu is het gemener dan ooit.

Met de tv-quiz Lekker slim (RTL 5) is het Nederlandse televisielandschap sinds vorige maand weer een opzienbarend programma rijker. In deze quiz is een mannelijk duo in de studio gekoppeld aan een vrouwelijk duo dat zeer simpele vragen moet beantwoorden. De mannen moeten inschatten of de dames de vraag correct zullen beantwoorden. Volgens de officiële lezing van de programmamaker gaat het erom dat de mannen pogen het vrouwelijke brein te doorgronden. In werkelijkheid blijkt het te gaan om platvloers leedvermaak.

De dames in het programma weten vragen als ‘Waar vond de Vietnamoorlog plaats?’ en ‘Hoeveel dagen duurt de Avondvierdaagse?’ niet correct te beantwoorden (op internet doen dan ook verhalen de ronde dat het programma doorgestoken kaart zou zijn). Hoe dan ook, het moge duidelijk zijn dat de deelneemsters niet representatief zijn voor het gemiddelde vrouwelijk intellect. Daarentegen is het programma wel representatief voor de verharding van leedvermaak in televisieprogramma’s.

Leedvermaak op de televisie is geen nieuw fenomeen. Jaren geleden maakten programma’s zoals America’s funniest home videos en De leukste thuis hun opwachting op het scherm. Net zoals bij hedendaagse programma’s als Idols, Lekker Slim, De Gouden Kooi en Temptation Island draaide het hier om vermaak ten koste van andere personen.

Toch is er een wezenlijk verschil tussen het oude en nieuwe leedvermaak. Bij het oude leedvermaak zoals in de ‘home video’-programma’s, draait het om de herkenbaarheid van de situaties. De filmpjes bestonden voor een groot deel uit ongelukkige valpartijen en mensen die schrik werden aangejaagd. Kijkers kunnen zich met deze situatie identificeren, omdat dergelijke pijnen en knulligheden in ieders leven voorkomen. Ook een programma als Bananasplit, waarin nietsvermoedende mensen in de maling worden genomen, valt in de categorie oud leedvermaak. Slachtoffer worden van een geraffineerd opgezette grap kan iedereen overkomen. Daardoor was en is Bananasplit herkenbaar. In deze vorm van televisie gaan empathie en leedvermaak hand in hand.

Echter bij het nieuwe leedvermaak is precies het tegenovergestelde waar. We lachen niet om het herkenbare, maar om het onherkenbare gedrag van de personen op televisie. De kijker kan zich verheven voelen ten opzichte van de deelnemers van programma’s zoals Lekker Slim of de verschillende talentenjachten. De kijker kan zich verkneukelen in de geëtaleerde onkunde of onmacht van de deelnemers. Bij het nieuwe leedvermaak draait het dus om de ondeugden van de deelnemers, zoals ontrouw (Temptation Island), stupiditeit (Lekker Slim) of zelfoverschatting (Idols). De kijker kan zichzelf niet herkennen in deze ondeugden en kan zich daardoor moreel superieur voelen aan de deelnemers van de programma’s.

Leedvermaak speelt dus een prominente rol in bovengenoemde programma’s. Toch blijft dat onderbelicht bij het aanprijzen van de shows. Zo spreken we niet over ‘leedvermaakshows’ maar over ‘talentenshows’ of over ‘een strijd tussen de seksen’. Het is niet onlogisch dat dergelijke programma’s een ander etiket meekrijgen. Leedvermaak zelf wordt namelijk ook gezien als een ondeugd. We vinden het doorgaans onbehoorlijk om ons te vermaken ten koste van een ander. Daarom komen we er niet openhartig voor uit dat we graag andere mensen uitlachen. De negatieve klank van leedvermaak zorgt er voor dat programmamakers creatieve omschrijvingen geven aan hun bedenkingen.

Kijkers weten echter wel beter. Zij stemmen niet af op een strijd tussen de seksen of een talentenshow, maar willen gewoon dom leedvermaak. Hoe ondeugdelijk dit ook mag zijn.

Tim Jansen is masterstudent politicologie aan de Universiteit Leiden en doet een minor in filosofie aan de Universiteit van Amsterdam.